رنج مزمن کمبود منابع بانک‌‌ها

بر این اساس نرخ توافق بازخرید در اولین حراج ماه آخر تابستان با افزایش ۵/ ۰واحد درصدی به ۲۱/ ۲۱درصد رسید و در حراج ۱۴شهریور این نرخ با اندکی کاهش در سطح ۲۱درصد ثابت ماند. در جدیدترین عملیات بازار باز نیز این نرخ همچنان در سطح ۲۱درصد باقی ماند. البته به‌‌رغم افزایش نرخ توافق بازخرید در شهریور نسبت به مرداد، مقدار ریپو در حراج‌‌های برگزارشده در آخرین ماه تابستان نسبت به آخرین حراج مرداد کاهشی بوده و به زیر ۷۰هزار میلیارد تومان رسیده ‌‌است. این روند در اولین حراج برگزارشده در نیمه دوم سال جاری نیز ادامه یافت. همچنین نرخ بهره در بازار بین‌‌بانکی دوباره درحال نزدیک‌‌شدن به کانال ۲۱درصد است که نشان‌دهنده افزایش تقاضای بانک‌‌ها برای منابع مالی است. با توجه به اینکه نرخ ریپو حدود ۴هفته در سطح ۲۱درصد ثابت بوده و به سقف کریدور نرخ بهره نزدیک می‌‌شود، می‌‌توان انتظار داشت که نرخ سود در بازار بین‌‌بانکی روند افزایشی خود را ادامه دهد.

جزئیات عملیات بازار باز

بانک مرکزی در چارچوب مدیریت نقدینگی مورد نیاز بازار بین‌‌بانکی، عملیات بازار باز را به‌صورت هفتگی و موردی اجرا می‌‌کند. موضع عملیاتی این بانک (خرید یا فروش از طریق ابزارهای موجود) بر اساس پیش‌‌بینی وضعیت نقدینگی در بازار بین‌‌بانکی و با هدف کاهش نوسانات نرخ بازار بین‌‌بانکی حول نرخ هدف، از طریق انتشار اطلاعیه در سامانه بازار بین‌‌بانکی اعلام می‌‌شود. پس از انتشار اطلاعیه، بانک‌‌ها و موسسات اعتباری غیربانکی می‌‌توانند در راستای مدیریت نقدینگی خود در بازار بین‌‌بانکی، نسبت به ارسال‌‌سفارش‌‌ها تا مهلت تعیین‌شده از طریق سامانه بازار بین‌‌بانکی اقدام کنند. بانک مرکزی در تازه‌‌ترین گزارش عملیات اجرایی سیاست پولی، جزئیات موضع عملیاتی خود را منتشر کرد. با توجه به پیش‌‌بینی بانک مرکزی از وضعیت نقدینگی در بازار بین‌‌بانکی، موضع عملیاتی بانک مرکزی در هفته اخیر همانند هفته‌های قبل توافق بازخرید بود.

در آخرین عملیات اجرایی سیاست پولی که در ۴مهرماه اجرا شد، ۱۸بانک و موسسه اعتباری غیربانکی در حراج شرکت کردند و بر اساس آمارهای منتشرشده ازسوی بانک مرکزی، این نهاد سیاستگذاری باتوجه به سفارش‌‌های ثبت‌شده بالغ‌‌بر ۶۷هزار و ۳۰۰میلیارد تومان منابع به شبکه بانکی تزریق کرد. این مقدار ریپو نسبت به حراج قبلی ۸۰۰میلیارد تومان کاهش داشته اما نرخ ریپو هیچ تغییری نکرد و در همان سطح ۲۱درصد باقی ماند. بانک مرکزی از ابتدای سال جاری تاکنون ۲۶مرحله عملیات بازار باز برگزار کرده و در این ۲۶مرحله بالغ بر ۱۸۹۱هزار میلیارد تومان تزریق منابع در قالب توافق بازخرید یا ریپو انجام داده و در این ۲۶هفته ریپوی معکوس که به معنی جمع‌‌آوری نقدینگی از شبکه بانکی توسط بانک مرکزی است، انجام نگرفته است.این موضوع نشان می‌‌دهد که بانک‌‌ها دچار کسری منابع هستند و برای جبران این کسری اقدام به درخواست اعتبار ازطریق توافق بازخرید کرده‌‌اند. البته باید توجه داشت که ریپو با استقراض مستقیم از بانک مرکزی تفاوت دارد و درواقع نوعی استقراض غیرمستقیم و وثیقه‌‌محور از بانک مرکزی است.

تحلیل رفتار سیاستگذار

در دنیا به‌طور کلی، قرارداد بازخرید (ریپو) نوعی استقراض کوتاه‌مدت برای معامله‌گران اوراق بهادار دولتی است. درباره ریپو، یک فروشنده اوراق بهادار دولتی را معمولا به‌صورت یک‌شبه به سرمایه‌گذاران می‌‌فروشد و روز بعد آنها را با قیمت کمی بالاتر بازخرید می‌‌کند. آن تفاوت کوچک در قیمت، نرخ بهره ضمنی یک‌شبه یا همان نرخ ریپو است. ریپو معمولا برای افزایش سرمایه کوتاه‌مدت استفاده شده و همچنین ابزار رایج عملیات بازار باز بانک مرکزی است. هنگامی که نرخ سود بین‌‌بانکی کاهش می‌‌یابد، مانده ریپو باید افزایش یابد؛ چون بانک‌‌ها برای تامین منابع موردنیاز خود بیشتر به این بازار مراجعه می‌‌کنند. به نظر می‌‌رسد بانک مرکزی با کنترل سود بین‌‌بانکی و تعامل آن با عملیات بازار باز، در حال تعدیل انتظارات تورمی و مهار تورم است.

نرخ ریپو توسط مقامات پولی برای کنترل تورم استفاده می‌‌شود. در صورت تورم، بانک‌‌های مرکزی نرخ ریپو را افزایش می‌‌دهند؛ زیرا این امر به‌عنوان بازدارنده بانک‌‌ها برای استقراض از بانک مرکزی عمل می‌‌کند. این در نهایت باعث کاهش عرضه پول در اقتصاد می‌شود و در نتیجه به مهار تورم کمک می‌‌کند. این نرخ به‌عنوان یک نرخ مرجع برای تعیین وضعیت فعلی نرخ بهره موجود در بازار عمل می‌‌کند و از این طریق یک متغیر بسیار با اهمیت در بازار پول به شمار می‌‌رود. کارشناسان پولی و بانکی معتقدند که فارغ از مبلغی که بانک مرکزی برای خرید اوراق پرداخته و نرخی که تعیین شده، آنچه از اهمیت بالایی برخوردار است استفاده از این ابزار برای تا‌‌مین منابع مالی است و این موضوع که کل معاملات انجام‌شده در بازار پول می‌‌تواند مبتنی بر وثیقه باشد.

بنابراین بانک‌‌ها نه تنها از بانک مرکزی بلکه از یکدیگر نیز می‌‌توانند با وثیقه‌‌گذاری تا‌‌مین مالی کنند. بنابراین این ابزار علاوه‌‌بر اینکه به بانک مرکزی توان کنترل بیشتر سود در بازار بین بانکی را می‌‌دهد، این امکان جدید را به بانک‌‌ها برای تا‌‌مین مالی کم‌‌هزینه‌‌تر خواهد داد. از اسفندماه سال قبل تاکنون باوجود کاهش حجم عملیات بازار باز، نه تنها افزایش اضافه‌برداشت رخ نداده است، بلکه باتوجه به اقدامات انجام‌‌یافته، حجم اضافه برداشت بانک‌‌ها و موسسات‌‌ اعتباری غیربانکی کاهش قابل ملاحظه‌‌ای یافته است. همچنین در این دوره ریپوی معکوس (جذب ذخایر از شبکه بانکی) مورد اقدام قرار نگرفته است. حجم مبادلات در بازار بین‌‌بانکی ریالی نیز از اسفند سال گذشته تاکنون افزایش قابل توجهی داشته است.

ادامه روند صعودی نرخ بهره بین‌‌بانکی

براساس اعلام بانک مرکزی در تاریخ ۳۰شهریور، نرخ بهره در بازار بین‌‌بانکی به ۹۴/ ۲۰درصد رسید. به این ترتیب این نرخ در مقایسه با آمار قبلی بانک مرکزی افزایش داشته؛ چراکه ۰۱/ ۰واحد درصد افزایش یافته است. نوسان نرخ سود بازار بین‌‌بانکی در کانال ۲۰درصد برای هشتمین هفته متوالی رخ می‌‌دهد. آمارها نشان می‌‌دهد که این نرخ سیاستی با شیب ملایم درحال افزایش و رسیدن به ۲۱درصد است. درواقع تقاضای بانک‌‌ها برای منابع مالی در هفته‌های اخیر افزایشی بوده است. نرخ بهره بین بانکی به‌عنوان یکی از انواع نرخ‌‌های بهره در بازار پول به نرخ‌‌های سود یا بهره در سایر بازارها جهت می‌‌دهد که در واقع این نرخ، قیمت ذخایر بانک‌‌هاست و زمانی که آنها در پایان دوره مالی کوتاه‌‌مدت اعم از روزانه یا هفتگی، دچار کسری ذخایر می‌‌شوند، از سایر بانک‌‌ها در بازار بین بانکی یا از بانک مرکزی استقراض می‌‌کنند.