ترمیم رشد صنعت در میانه بهار

نمایی از فراز و فرودهای صنعت

بر اساس گزارش پژوهشکده پولی بانکی بانک مرکزی پس از کاهش قابل توجه تولید صنعتی در نیمه دوم سال۱۳۹۷ و ابتدای سال۱۳۹۸، رشد تولید این بخش از فصل چهارم ۱۳۹۸ روند صعودی به خود گرفت و این روند صعودی تا خردادماه۱۴۰۰ ادامه یافت. روند افزایشی رشد شاخص تولید در تابستان متوقف شد و رشد شاخص تولید در تیرماه و مردادماه به ترتیب به ۱/ ۳درصد و صفر درصد رسید. اما در پاییز مجددا روند رشد شاخص تولید صنعتی نزولی شد و رشد آن در ماه‌های پاییز نسبت به سال گذشته به بازه منفی یک تا صفر درصد رسید. در دی‌‌ماه و بهمن‌ماه رشد شاخص تولید صنعتی نسبت به سال گذشته به ترتیب منفی ۱/ ۰درصد و منفی ۷/ ۰درصد رسید. در ادامه روند نزولی ملایم، شاخص تولید صنعتی شرکت‌های صنعتی، این شاخص در اسفندماه نسبت به سال گذشته حدود ۲/ ۱درصد کاهش داشته است. در فروردین۱۴۰۱ این شاخص نسبت سال قبل ۸/ ۵درصد کاهش داشته که در دو سال اخیر بی‌سابقه بوده است. اما در اردیبهشت‌ماه روند نزولی نرخ شاخص تولید صنعتی متوقف و رشد این شاخص به محدوده صفر بازگشت. بنابراین رشد این شاخص نسبت به مدت مشابه سال قبل به منفی ۲/ ۰درصد رسیده است.

بهبود رشد خودرو و قطعات

در محاسبه نرخ رشد تولید صنایع، صنایع شیمیایی، فلزات اساسی، خودرو و قطعات و صنایع غذایی به ترتیب دارای بیشترین وزن و اهمیت هستند.  این گزارش که رشد گروه‌های مختلف صنعت نسبت به مدت مشابه در سال گذشته را مورد بررسی قرارد داده، بیانگر آن است که اگرچه رشد شاخص تولید محصولات شیمیایی در اردیبهشت‌‌ماه نیز نسبت به سال گذشته منفی بوده، ولی در مقایسه با رشد این شاخص در فروردین می‌‌توان گفت که از شدت آن کاسته شده است. رشد صنایع شیمیایی در فروردین ماه منفی ۶درصد بود که در اردیبهشت به منفی ۸/ ۱درصد رسیده است. فلزات اساسی در اردیبهشت با کاهش رشد مواجه بوده‌‌اند. به‌طوری‌که رشد این گروه در فروردین ماه معادل۴/ ۱۰درصد بوده؛ درحالی‌که در اردیبهشت به ۸/ ۱درصد رسیده است. بر خلاف فلزات اساسی که در اردیبهشت کاهش رشد را تجربه کرده‌‌اند، گروه خودرو و قطعات نسبت به فروردین رشد خوبی را تجربه کرده‌‌‌‌اند. در فروردین رشد گروه خودرو و قطعات معادل منفی ۲/ ۲۶درصد بود؛ اما در اردیبهشت رشد این گروه به ۹/ ۷درصد رسیده است. روند رشد منفی صنایع غذایی در اردیبهشت نیز تداوم یافت؛ به‌طوری‌که رشد این گروه در فروردین ماه معادل منفی ۵/ ۲۰درصد و در اردیبهشت معادل ۵/ ۲۲درصد بوده است.

وابستگی به صادرات و واردات

رشد تولید در برخی از صنایع به‌شدت به صادرات و واردات وابسته است. به همین دلیل است که رویه‌های صادراتی و گسترده یا محدود شدن بازار صادراتی از عواملی است که بخشی از تغییرات در تولید را توضیح می‌‌دهد. بر همین اساس این گزارش نشان می‌‌دهد در اردیبهشت سال جاری با وجود آنکه رشد شاخص تولید شرکت‌های صادرات‌محور شدید حدود صفر بوده، رشد شاخص تولید در شرکت‌هایی که کمتر به صادرات اتکا داشتند به بیش از ۶درصد رسیده است. درباره واردات نیز درحالی‌که رشد شرکت‌های کمتر وابسته به واردات در بازه صفر درصد بود، اما رشد تولید شرکت‌های واردات محور بیش از ۵ درصد بوده است.

کاهش سود حقیقی و قیمت‌‌گذاری دستوری

با وجود آنکه سودآوری در شرکت‌ها و صنایع مساله مالی به حساب می‌‌آید، با این حال باید به این نکته توجه کرد که برای تداوم و تولید و پایداری رشد در صنایع، داشتن حاشیه سود مطمئن از الزامات است. بر اساس این گزارش در میان صنایع مهم شرکت‌های خودروسازی و ساخت قطعات بدترین وضعیت را از نظر سودآوری دارند؛ به‌صورتی‌که این صنعت تنها صنعتی است که جمع سود خالص شرکت‌های آن منفی می‌‌شود. البته می‌‌توان گفت که در ۹ماه ۱۴۰۰ تعداد شرکت‌های زیان‌‌ده در این صنعت کمتر از سال قبل شده است؛ اما زیان تولیدشده در این صنعت در ۹ماه۱۴۰۰ تقریبا برابر با ۹ماه۱۳۹۹ است که نشانه‌های ناامیدکننده‌‌ای از وضعیت سودآوری این صنعت است. صنعت فلزات اساسی و فرآورده‌های نفتی به ترتیب با ۹۷ و ۶۶درصد رشد سود اسمی ۹ماهه نسبت به سال قبل بیشترین رشد در سودآوری در بین صنایع را داشته‌اند. به‌گونه‌‌ای‌که رشد سودآوری صنعت محصولات غذایی در ۶ماهه و ۹ماهه۱۴۰۰ نسبت به مدت مشابه در سال گذشته حدود صفردرصد بوده است. این نرخ رشدها برای صنعت دارویی نیز به ترتیب ۲۲درصد و ۳۰درصد بوده است. به عبارت دیگر می‌‌توان گفت ارزش حقیقی سودآوری این صنایع کاهش داشته است. به علاوه شرکت‌های زیان‌‌ده در این صنایع نیز در سال جاری نسبت به مدت مشابه سال قبل افزایش یافته است. کاهش ارزش حقیقی سود این صنایع و افزایش تعداد شرکت‌های زیادن‌‌ده می‌‌تواند ریشه در قیمت‌‌گذاری دستوری این صنایع داشته باشد که حاشیه سود این صنایع را تحت تاثیر منفی قرار داده است.

محدودیت مالی و رشد صنعت

بر اساس گزارش پژوهشکده پولی و بانکی در اقتصاد ایران محدودیت نقدینگی در صنایع همواره از اصلی‌‌ترین مشکل‌‌های تولید برشمرده شده است. البته محدودیت مالی برای همه شرکت‌ها به یک اندازه نیست و در برخی شرکت‌ها شدیدتر و در برخی شرکت‌ها محدودیت مالی کمرنگ‌‌تر است. در این بخش از گزارش شرکت‌ها بر اساس شاخص محدودیت مالی به دو گروه با هم مقایسه شده است. در بازه‌هایی که رشد شرکت‌های با محدودیت مالی بیشتر پایین‌‌تر است، می‌‌توان گفت که فشار محدودیت مالی بر رشد تولید بیشتر از سایر دوره‌ها است. می‌‌توان گفت در سال‌های ۱۳۹۷ تا ۱۳۹۹ تقریبا در تمام دوره‌ها رشد شرکت‌هایی که محدودیت مالی شدیدتری داشتند کمتر از رشد شرکت‌های دیگر بوده است. در برخی برهه‌های زمانی مانند خرداد تا ۱۳۹۸ و آبان تا دی‌‌ماه ۱۳۹۹ این محدودیت اثر شدیدتری بر رشد تولید داشته است. اما از ابتدای سال۱۴۰۰ تا اردیبهشت۱۴۰۱ رشد دو گروه از شرکت‌ها که با توجه به محدودیت مالی بسیار نزدیک به هم بوده است. به عبارتی از ابتدای فروردین۱۴۰۰ تاکنون محدودیت مالی تغییرات و نوسانات تولید را به‌طور معناداری تحت تاثیر قرارنداده است.