اخبار اندیشه روزنامه شماره ۶۶۴۵

دکتر مسعود پزشکیان رئیس‌جمهور در گفت‌وگوی اخیر خود با صداوسیما در پاسخ به این پرسش که «آخرین کتابی که خوانده‌اید چیست؟» از کتاب «فراجامعه» اثر پیتر تورچین نام برد؛ کتابی که عنوان فرعی آن «چگونه ده‌هزار سال جنگیدن، انسان‌ها را وادار کرد که عالی‌ترین نوع همکاری را در کره زمین پیاده کنند» است. شاید بتوان از این پاسخ کوتاه به‌سادگی عبور کرد، اما خود کتاب ما را با یکی از بنیادی‌ترین پرسش‌های تاریخ بشر مواجه می‌کند: چگونه انسان‌ها که زمانی در گروه‌های کوچک و محدود زندگی می‌کردند، توانستند در مقیاس‌میلیون‌ها نفر با یکدیگر همکاری کنند؟ تورچین در «فراجامعه» تلاش می‌کند مسیر تاریخی این تحول را توضیح دهد. انسان اولیه عمدتا در گروه‌های کوچک خانوادگی و قبیله‌ای زندگی می‌کرد. در چنین گروه‌هایی همکاری چندان دشوار نبود؛ افراد یکدیگر را می‌شناختند، روابط چهره‌به‌چهره بود و رفتار هر فرد به‌طور مستقیم از سوی دیگران دیده می‌شد. اما با بزرگ‌تر شدن جوامع، مساله کاملا تغییر کرد. چگونه می‌توان میان هزاران یا‌میلیون‌ها انسانی که یکدیگر را نمی‌شناسند، همکاری ایجاد کرد؟ این همان معمای بزرگی است که تورچین تلاش می‌کند به آن پاسخ دهد.

آیا نهادهای تنظیم‌گر ضدانحصار بالاخره یاد می‌گیرند که به تشخیص خود مردم اعتماد کنند؟ اجرای قوانین ضدانحصار باید به دنبال حفظ رقابت سالم و احترام به حق انتخاب مردم باشد، نه اینکه هر دو را به پای اهداف سیاسی مبهم قربانی و محدود کند.

علم اقتصاد چقدر «انسانی» است؟ چقدر آن را می‌توان در امتداد سنت علوم انسانی و اجتماعی دانست؟ در نگاه اول ممکن است این سوال نامربوط به مسائل مهم این علم و یا نامتناسب با جریان علمی آن دانسته شود. اما باید گفت پاسخ این سوال می‌تواند دلالت‌های مهمی برای نحوه آموزش این دانش و معرفت‌شناسی آن داشته باشد.