شهر باستانی آنی در ارمنستان
این شهر مجموعه‌ای بی‌نظیر از کاخ‌ها، کلیساها، مساجد، حمام‌ها و برج و باروهایی بوده که در نوع خود نظیر نداشته است. معماری و طراحی کاخ سلطنتی در محوطه شمالی که هنوز تزئینات داخلی و سر ستون‌های عظیم آن باقی مانده باعث حیرت بیننده شده است. قلعه آنی با تالارهای بزرگ و سر ستون‌هایی زینت شده است با سرهای اهریمنی. نقش برجسته‌های ژرژقدیس و دمتریوس قدیس در حال نبرد با اژدها، کلیسایی با چهار گنبد به سبک یونانی و مسجد مکعبی با مناره هشت ضلعی که در سال ۴۶۴ ه.ق به دستور امیر منوچهر احداث شده و شبیه مسجد قرناطه بوده است، از جذابیت‌های مجموعه بوده است.
حمام‌های عظیم، کلیساهایی با سبک معماری روم شرقی، کلیسای مریم مقدس از دیگر بخش‌های این مجموعه به‌شمار می‌آمده است. اما آنچه به این مجموعه ارزش و اهمیتی خاص می‌بخشد کتیبه‌های موجود در کلیساها بوده است که مهم‌ترین آنها یکی مربوط به کلیسای بزرگ مجموعه با ساعت آفتابی بوده که در سردر ورودی ابتدای متن آن آمده: «در ایام روحانی عالیقدر سرگیس، کاتولیکوس ارمنستان، در دوران پر افتخار سلطنت گالیک، شاهنشاه ارمنستان و گرجستان، اینجانب کاتامتیره، ملکه ارمنستان و دختر واساک پادشاه سیونی، به درگاه پر رحمت خداوندی پناه آوردم و به فرمان همسرم گاگیک، شاهنشاه، این کلیسای بزرگ را که سنگ بنای آن قبلا توسط سمباط کبیر گذاشته شده بود، ساختم ...»
کتیبه دوم در کلیسای یونانیان قرار داشته که به‌نام نتردام دولاشاپل ساخته شده و ابتدای کتیبه چنین است: «از لطف و عنایت خداوند، در آن زمان که شهر ما آنی زیر فرمان سردار بزرگ و امیر الامرازکریا شاهنشاهی بود، اینجانب تیگران پسر سولم، از سمباطوران، از خاندان هوسنت، برای درازای عمر اعضای خانواده‌ام و پسر زکریا، در جایی پر ازصخره و خارستان، این صومعه، سورب گریگور را ساختم...» سپس لیستی از وقفیات کلیسا شامل املاک و مستغلات و ده‌ها آسیاب و تاکستان‌هایی که از طرف تیگران به صومعه اهدا شده ارائه می‌کند.
کلیساهای دیگری نیز، چون سورب اراخیال، مریم مقدس، سورب قرکیچ که بیرون آن متوازی الاضلاع بوده ولی داخل آن به شکل صلیبی بود مورد بازدید قرارگرفته است. کتیبه سوم نیز در این کلیسا جلب توجه کرده است با آغاز این متن: «و در ایام سلطنت سمباط؛ پسر شاهنشاه؛ به سال ۴۸۰ ارمنی، اینجانب مرزبان آپلخریب، پسر شهریارگریگور؛ نوه آپو ناه و برادروهرام و واساک، با مشقات زیاد و هزینه کلان، این کلیسای سورب فرکیچ را در شهر مطرانی آنی بنا نمودم....» و سپس آماری از وقفیات خود به کلیسا شرح می‌دهد. تعداد زیادی از کلیساها، برج و باروها و حصارها و قلعه‌ها در شهر نیز باعث تعجب بیننده شده است.
