سیاست آمریکا و چشمانداز ایران + فایل صوتی
دکتر علیرضا سلطانی*
انتخابات میاندورهای ۳نوامبر۲۰۲۶ با شکست سنگین جمهوریخواهان به پایان رسید. در شکلگیری این شکست عوامل متعددی نقش داشتند، اما جنگ آمریکا و ایران در یک سال گذشته از مسیر گرانی کالا و خدمات، حلقه اصلی اتصال سیاست خارجی به سفره خانوار آمریکایی بود. میانگین قیمت بنزین از حدود ۲.۹۸دلار پیش از جنگ به بیش از ۴.۲۷دلار برای هر گالن رسید، دیزل حدود دوسوم گرانتر شد و تورم سالانه از ۲.۴درصد در فوریه به ۳.۷درصد در سپتامبر رسید. موسسه مودیز هزینه جنگ را نزدیک به ۲۰۰۰دلار برای هر خانوار برآورد کرده است.
پیامد مستقیم این نتیجه، کاهش قدرت مانور ترامپ و دولتش در سیاست خارجی، بهویژه در جنگ با ایران و در نسبت با اسرائیل است. در ۲سال گذشته که کنگره در اختیار حزب همسو با ترامپ بود، دست دولت برای اقدام در عرصه خارجی باز بود. از ۳ژانویه۲۰۲۷ (۱۳دی۱۴۰۵)، با آغاز به کار کنگره جدید، این وضع پایان مییابد. هر دلار تازه بودجه نظامی باید از ۲مجلس با اکثریت دموکرات بگذرد و دموکراتها ابزار نظارت، احضار، تحقیق و استیضاح را در اختیار دارند.
گرگوری میکس، ارشد دموکراتهای کمیته روابط خارجی، قطعنامهای برای پایان جنگ را از روز نخست ارائه میکند و حکیم جفریز، رئیس آینده مجلس، پایان جنگ را از اولویتهای ۱۰۰روز نخست دانسته و از استیضاح هگست حمایت کرده است. اما ترامپ همچنان از اختیارات اجرایی گسترده برخوردار است و قطعنامههای الزامآور را میتواند وتو کند، پس محدودیت اصلی او بیشتر بودجهای و سیاسی است. با این حال میتوان انتظار داشت دست او برای هر اقدامی در عرصه خارجی باز نباشد. آنچه در این شرایط تعیینکننده است، رویارویی ۲دسته منافع است: از یکسو منافع شخصی و سلیقه ترامپ و نزدیکانش در سیاست خارجی و دفاعی و از سوی دیگر منافع سیاسی و اقتصادی حزب جمهوریخواه و انتخابات ریاستجمهوری و کنگره۲۰۲۸. ترامپ در این میان ۲دغدغه دارد: تعامل با کنگرهای که اکثریتش دموکرات است و تعامل با حزبی که رویکرد و منافعش در ۲سال آینده الزاما با او یکی نیست.
دلیل این فاصله روشن است. ترامپ در انتخابات ریاستجمهوری بعدی نامزد نخواهد بود و حزب باید خود را برای رقابتی بدون او آماده کند. حتی در همین هفتهها بخشی از جمهوریخواهان از مدیریت جنگ ابراز نارضایتی کردهاند و ماسی، نماینده جمهوریخواه، استیضاح هگست را پیگیری میکند. در عین حال ترامپ خواهان تداوم جریان سیاسی حامی خود در دولت بعدی است؛ حتی بدون حضور شخصیاش در کاخ سفید، باید حمایت حزب و پایگاه اجتماعیاش را نیز حفظ و تقویت کند. نتیجه، وضعیتی پیچیده و دشوار برای ۲سال آینده است که بر کمیت و کیفیت سیاستگذاری خارجی او، بهویژه درباره جنگ با ایران، در کوتاهمدت و میانمدت اثر میگذارد.
در چنین شرایطی به نظر میرسد ترامپ سه جریان را در دولت و فضای سیاسی آمریکا همزمان به حرکت درآورد، آنها را در ۲سال آینده در بوته آزمونوخطا بگذارد و در نهایت یکی را برای مرحله نهایی نگه دارد. این چارچوب برداشت تحلیلی است؛ اما با گزارشهای والاستریتژورنال از اختلاف مشاوران ارشد درباره ایران همخوان است. جریان نخست «راست جدید» به رهبری ونس است. ونس که به گزارشها پیش از آغاز جنگ مخالف آن بود، اکنون همراه با ویتکاف طرفدار دیپلماسی است و موضعی متفاوت از وزیران خارجه و جنگ و حتی خود ترامپ دارد. او میتواند حلقه اتصال دولت با حزب و کنگره باشد و معمار سیاسی آینده جمهوریخواهان شود. رویکرد او بازگشت به «ماگا» و «اول آمریکا» است و ترامپ و حزب فعلا از او حمایت میکنند. ونس چون مقامی انتخابی است، از دولت جدا نمیشود. این جریان ایدئولوژیک نیست، دغدغه حقوق بشری ندارد و به مناسبات آتلانتیکی و روابط سنتی با متحدان اروپایی باور چندانی ندارد و از همین رو توافق با آن در ۲سال آینده آسانتر و سریعتر است.
بیانیه ونس پس از انتخابات، با اذعان به نقش جنگ و اشاره به ضرورت بازنگری در رابطه با اسرائیل، مؤید این رویکرد است. حمایت ترامپ از او تلویحی است و آشکار نیست؛ چون او همزمان تاکید کرد که دوباره جنگ را آغاز میکرد. این نشان میدهد ترامپ میخواهد این مسیر را در صحنه سیاسی بیازماید. البته این جریان مخالفان جدی دارد: محافظهکاران طرفدار اسرائیل به ونس تاختهاند و منتقدان، توافقی در چارچوب تفاهمنامه پیشین او را برای منافع آمریکا مضر میدانند. جریان دوم به رهبری روبیو، وزیر خارجه، و با حمایت هگست، وزیر جنگ، همان سیاست رادیکال در حوزه خارجی و جنگ با ایران را ادامه میدهد. به گزارش والاستریتژورنال، هگست و فرمانده سنتکام خواهان ازسرگیری حملات هستند و روبیو، بسنت و رتکلیف بیشتر طرفدار ادامه محاصره و فشار اقتصادیاند.
شکست بزرگ جمهوریخواهان میتواند حزب را به این فکر بیندازد که در سیاست خارجی، بهویژه درباره ایران و اسرائیل، تغییری ایجاد کند و منافع آمریکا را مقدم بدارد. پیشبینی این تحلیل آن است که روبیو کمکم از ترامپ فاصله میگیرد، نماینده جریان سنتی و تندروی حزب میشود و با هدف انتخابات ریاستجمهوری، رویکردی تهاجمی اما تعدیلشده و عاقلانهتر را میآزماید. باید دانست که روبیو تاکنون وفاداری علنی خود را حفظ کرده و گفته تا پایاندوره در دولت میماند، پس این هنوز پیشبینی است و گزارش نیست.
جریان سوم را شخص ترامپ مدیریت میکند، تلفیقی از دو جریان نخست بر پایه روحیه و شخصیت یکجانبه او و با انگیزه ثبتنامی ماندگار بهعنوان حلکننده بحرانها، از جمله مساله ایران. این جریان بسته به شرایط داخلی و بینالمللی گاه با برتری یکی از دو جریان دیگر پیش میرود و حرف اول را در سیاست خارجی میزند. دو جریان دیگر با نگاه به انتخابات۲۰۲۸ موازی، رقابتی و کنترلشده دنبال خواهند شد. آنچه مسلم است، اجماع سیاسی در آمریکا درباره ادامه سیاست با ایران از این پس تعیینکننده خواهد بود. به نظر میرسد رفتار آمریکا با ایران از زمان تشکیل کنگره و سنای جدید، بیش از اراده شخص ترامپ، برآیند اجماع جمهوریخواهان و دموکراتها باشد. از همین رو باید دو بازه را جدا دید.
در بازه کوتاهمدت، یعنی ۲ماه تا ژانویه، تصمیم هنوز با ترامپ و دولت اوست و مدیریت این دوره برای ایران بسیار مهم و تعیینکننده است. گزارشها نشان میدهد بخشی از مشاوران خواهان عملیات نظامی پیش از ژانویهاند، یک گروه ناو و یک یگان تفنگداران دریایی به منطقه میروند و محاصره حتی به مسیرهای زمینی گسترش یافته است. ترامپ سه گزینه را سبکسنگین میکند، یعنی حمله، فشار اقتصادی یا توافق و گفته اگر مذاکرات پیشرفت کند، ازسرگیری جنگ «بسیار بعید» است.
هشدارهای تحلیلگران شورای آتلانتیک و موسسه کوئینسی هم این است که حامیان جنگ شاید این بازه را آخرین فرصت خود بدانند. بنابراین ایران باید بکوشد پیش از این تاریخ درگیر جنگ نشود. پیروزینمایی از نتیجه انتخابات میتواند ترامپ را به تشدید تحریک کند و هر حادثه دریایی یا منطقهای در این دوره دستاویزی به دست طرفداران جنگ میدهد. اگر ایران بتواند شرایط را طوری مدیریت کند که جنگی رخ ندهد، احتمال وقوع جنگ پس از ژانویه کاهش مییابد. این به معنای کاهش محدودیتهای سیاسی و اقتصادی و محاصره نیست. مساله این است که ایران با جلوگیری از جنگ و مقاومت در برابر تحریم و محاصره، شرایط رفع آنها را در بازه میانمدت و پیش از تغییر دولت در آمریکا فراهم کند.
در بازه میانمدت، یعنی ۲سال آینده، ایران باید با آمریکای ترامپ جمهوریخواه تندرو به توافقی جامع و بلندمدت برسد تا موضوع به دولت بعدی که میتواند دموکرات یا حتی جمهوریخواهی از نوع ونس یا روبیو باشد، نرسد. رسیدن به توافق با جمهوریخواهان آسانتر است، آن هم با ترامپی که میخواهد حل مساله ایران را به نام خود ثبت کند. این شدنی است؛ اما دو ملاحظه باید در نظر باشد. شکاف بر سر برنامه هستهای هنوز بزرگ است: ترامپ برچیدهشدن آن را میخواهد و تهران آن را حق حاکمیتی خود میداند. دوام توافق هم به عدم مخالفت کنگره بستگی دارد؛ زیرا تحریمهای قانونی و قانون بازبینی توافق هستهای ۲۰۱۵ کنگره را وارد ماجرا میکنند و خروج آمریکا از برجام در ۲۰۱۸ نشان داد توافقی صرفا اجرایی در برابر تغییر دولت شکننده است.
در هر دو بازه نقش اسرائیل میتواند تعیینکننده باشد. نتانیاهو تا تشکیل دولت تازه نخستوزیر موقت میماند، با اختیاراتی که شامل جنگ با ایران نیز میشود و گزارش شده بود پیش از انتخابات آمریکا از ترامپ خواسته بود حملات را از سر بگیرد. در ۲ماه آینده رفتار همین نخستوزیر موقت فاقد اکثریت مهمتر از هویت نخستوزیر آینده است. در میانمدت، چه نتانیاهو در رأس باشد و چه آیزنکوت، تعیینکنندهتر این است که واشنگتن، چه در دولتی ونسگرا و چه در کنگرهای دموکرات، چقدر حاضر به تبعیت از خواست اسرائیل باشد. شواهد این هفتهها نشان میدهد این آمادگی در حال کاهش است. سیاست آمریکا در قبال ایران در ۲سال آینده حاصل تعامل سه نیرو خواهد بود: کنگرهای دموکرات، حزبی که به ۲۰۲۸ مینگرد و ترامپی که میخواهد میراثی ماندگار بر جای بگذارد. ۲ماه آینده برای ایران پنجرهای حساس است و عبور از آن بدون جنگ، شرط لازم برای رسیدن به توافقی جامع و پایدار در ۲سال بعد است.
* تحلیلگر مسائل اقتصادی
سرمقاله امروز روزنامه دنیای اقتصاد را بشنوید:


