در مصاحبه با محمدمهدی بهکیش بررسی شد؛
توسعه در گرو تجارت خارجی
مسیح میرجعفری: تجارت خارجی برای اقتصادی مانند ایران صرفا یک مسیر برای مبادله کالا نیست؛ بلکه میتواند یکی از کانالهای اصلی ورود فناوری، تشدید رقابت و تامین درآمد ارزی باشد. با این حال، طی دهههای گذشته محدودیتهای تجاری، تحریم و فاصله گرفتن از اقتصاد جهانی، سهم ایران را از تجارت بینالمللی کاهش داده است. براساس دادههای وبسایت پیچیدگی اقتصادی (The Observatory of Economic Complexity)،ایران در سال ۲۰۲۴ از نظر ارزش صادرات در میان ۲۲۶ کشور در رتبه ۹۴ قرار داشته است. این در حالی است که موقعیت جغرافیایی ایران در اتصال شرق و غرب و دسترسی به آبهای آزاد، ظرفیت قابلتوجهی برای توسعه تجارت و ترانزیت ایجاد کرده است. پرسش اصلی این است که آیا میتوان تجارت خارجی را یکی از موتورهای آغاز و شتابگیری توسعه اقتصادی دانست؟
محمدمهدی بهکیش، اقتصاددان، در گفتوگو با «دنیای اقتصاد» بر همین نقش تاکید دارد و معتقد است تجارت آزاد از سه مسیر افزایش رقابت، انتقال فناوری و ایجاد درآمد صادراتی میتواند به رشد اقتصادی کمک کند. او همچنین با اشاره به ظرفیت جغرافیایی ایران، توسعه سواحل مکران و پیوند کشور با مسیرهای تجاری شرق و غرب را از فرصتهای مهم اقتصاد ایران میداند و تاکید میکند که استفاده از این ظرفیت بدون گسترش ارتباطات تجاری با جهان امکانپذیر نیست.
بنیان نظری نقش تجارت در توسعه
بهکیش درباره نقش تجارت در توسعه از دیدگاه نظریههای اقتصادی گفت: محور اقتصاد بازار، رقابت است. چون بازار داخلی محدودیت دارد تجارت خارجی کمک میکند که رقابت بیشتری برقرار شود. سازوکار رقابت به تولیدکننده فشار میآورد که کالای خود را در حداقل قیمت و با بهترین کیفیت تولید کند؛ چراکه اگر با کمترین قیمت و بهترین کیفیت تولید نکند، رقیب جای او را میگیرد. بنابراین برای اینکه منافع خود را حداکثر کند، همین کار را میکند. یکی از مکانیزمهای بسیار مهمی که اقتصاد ایران از دست داده، رقابت است. رقابت میتواند بدون هیچ هزینهای برای دولت، تولید را به حداقل قیمت و بالاترین کیفیت برساند. دیگر نیاز نیست که دولت یارانه بدهد یا قیمت بگذارد، قیمت کاهش و کیفیت افزایش پیدا میکند. کافی است تعدادی تولیدکننده در بازار واقعا درگیر رقابت شوند.
در بازار داخلی، به علت محدودیت و وجود تبانی، رقابت شکل نمیگیرد؛ اما اگر تجارت خارجی باز باشد، تولیدکنندگان داخلی دیگر نمیتوانند تبانی کنند. مزیت دیگر تجارت آزاد، تبادل بسیار گسترده فناوری است، با ورود کالا، فناوری هم وارد میشود. وقتی خودروی جدیدی وارد کشور میشود، فناوری مدرن هم وارد میشود و قابل الگوبرداری است. ورود کالای خارجی مهم نیست، بلکه رقابت و فناوری مهم است. هنگامی که تجارت آزاد وجود دارد، تولیدکنندگان میتوانند کالایی را که خلاقانه تولید کردهاند صادر کنند و درآمد صادراتی برای کشور ایجاد کنند. این هم سومین کانال اثر تجارت آزاد است. این سه پایه، یعنی افزایش رقابت، ورود فناوری و درآمد صادراتی بسیار مفید است. او درباره اهمیت درآمد صادراتی توضیح داد و گفت: اقتصاد برای به دست آوردن ارز باید کالا و خدمات صادر کند تا بتواند واردات انجام دهد. موازنه تجاری اینگونه برقرار میشود. اگر در ایران این درک به وجود بیاید که پول نفت فقط به سمت زیرساختها برود و مردم آزاد باشند با ارزی که به دست میآورند خودشان واردات کنند، آن وقت میتوان ارز را تکنرخی کرد.
تجارت و توسعه؛ کدام مقدم است؟
بهکیش درباره اینکه در چه مرحلهای از توسعه میتوان تجارت خارجی آزاد داشت گفت: توسعه یعنی بهبود هماهنگ ابعاد مختلف یک جامعه از جمله اقتصاد. ابعاد هماهنگ یعنی، اقتصاد رشد کند تا سیاست، مدیریت و فرهنگ رشد بکنند. در رشته اقتصاد سعی بر این است که بعد اقتصادی توسعه به وجود بیاید؛ چون همه ابعاد آن وابسته به اقتصاد است. این بخشها یک بدهبستان با هم دارند. از دریچه اقتصاد، تجارت بینالمللی از ملزومات رشد اقتصادی است. یکی از مولفههای توسعه این است که صادرات و واردات زیاد شود. وقتی معادله تولید ناخالص داخلی را نگاه کنید یکی از اجزای آن خالص صادرات، یعنی صادرات منهای واردات است. بنابراین یکی از لوازم رشد اقتصادی تجارت خارجی آزاد است.
این اقتصاددان درباره منازعه نظریههای اقتصادی در خصوص نقش تجارت گفت: همه مثالهای موجود جهت علیت رابطه تجارت و توسعه را نشان میدهند. برای مثال چین، آزادسازی تجاری انجام داد تا بتواند توسعه پیدا کند یا لهستان به اتحادیه اروپا پیوست تا تجارت را گسترش دهد و سپس بتواند توسعه پیدا کند. هند، کرهجنوبی، تایوان و دیگر موارد تجارت را به راه انداختند تا توسعه پیدا کنند. این مکانیسم علّی بسیار روشن است: تجارت خارجی درآمد را افزایش میدهد، فناوری را بهبود میدهد و رقابت را بیشتر میکند. برای اینکه جامعه بتواند رشد کند نیاز به پول و فناوری دارد. یک جامعه برای اینکه از نظر فرهنگی رشد کند و آموزش بهبود یابد نیاز به منابع مالی و فناوری خوب دارد. هر کدام از این ابعادی که به توسعه وابسته هستند نیاز به درآمد دارند. بهکیش تاکید کرد: تجربه کشورهای مختلف نشان میدهد که در موارد متعددی، آزادسازی تجاری پیش از شتابگیری توسعه اقتصادی اتفاق افتاده است.
آیا همه اقتصاددانان چنین فکر میکنند؟
بهکیش درباره اختلافنظرهای خود و همفکرانش با اقتصاددانان نهادگرا گفت: منازعهای در ایران و میان اقتصاددانان طرفدار بازار آزاد و نهادگرایان وجود دارد. نهادگراها میگویند اول نهادها ایجاد شوند و بعد آزادسازی اقتصادی اتفاق بیفتد. از نظر اقتصاددانان طرفدار بازار آزاد این غیرممکن است. چون باید اول آزادسازی اتفاق بیفتد تا دولت بداند که چه قانونی برای توسعه خوب است. اگه رقابت نباشد چگونه قانونگذار آن را تنظیم کند؟
او با اشاره به برندگان جایزه نوبل سال 2024 بیان کرد: در حال حاضر بزرگترین اقتصاددان نهادگرا دارون عجماوغلو است که در سال 2024 به همراه جانسون و رابینسون برنده جایزه نوبل شد. او میگوید نهادها از جمله نهادهای مدنی باید تا حدی رشد کنند که قدرت آنها به اندازه قدرت دولت شود. اگر قرار است نهادهای مدنی رشد کنند، قانون نیاز است. بنابراین اینکه باید اول نهاد باشد درست نیست، باید هر دو با هم پیش بروند. تحول اقتصاد و نهادها با هم شکل میگیرد در این مسیر روانشناسی جامعه هم باید اصلاح شود و توسعه سیاسی هم اتفاق بیفتد. آزادی اندیشه در مسیر توسعه ایجاد میشود. در دانشگاه اگر آزادی فکر نباشد، خلاقیت به وجود نمیآید.
اهمیت رابطه با قدرتهای بزرگ
بهکیش با اشاره به سابقه پیوندهای فرهنگی و اقتصادی ایران با غرب گفت: بخش مهمی از الگوهای آموزشی، فرهنگی و توسعهای ایران در یک قرن گذشته از غرب و از مسیر کشورهایی مانند روسیه، ترکیه و مصر وارد شده است. او تاکید کرد که اقتصاد ایران در شرایط کنونی نباید به یک بلوک محدود شود و برای توسعه، باید روابط تجاری خود را با همه قدرتهای اقتصادی جهان متنوع کند.
این اقتصاددان نقش توسعه سواحل مکران را در تجارت خارجی ایران حیاتی توصیف کرد و گفت: سالها پیش بحث حول سواحل مکران بسیار داغ بود. طول این سواحل به 500 تا 600کیلومتر میرسد. پیشنهاد من این بود که هر بخش این ساحل به کارگزاران کشورهای مختلف اجاره داده شود. خود آنها بیایند بندر بسازند و برای ترانزیت کالا از آن استفاده کنند. بهتر است هم به روسیه، هم به چین و هم به آمریکا چنین امکانی داده شود. اگر منافع مکران بین این سه قدرت تقسیم شود، آن وقت ایران ایمن میشود و هیچ قدرتی به کشور حمله نمیکند. قدرتهایی که میتوانند زمانی به ما لطمه بزنند، در منافع شریک میشوند و کشور هم بهره آن را میبرد. سواحل مکران سالهاست که دست نخورده است و اتفاق توسعهمحوری در آن نیفتاده است. تحقیقات میگویند تا 50میلیون نفر میتوانند در ساحل مکران ساکن شوند. این ساحل عمق خوبی هم دارد و برای تجارت دریایی مناسب است. کشورهای قدرتمند خارجی تمایل دارند که بنادر را توسعه دهند. هندیها آرزو دارند بخشی از چابهار را در اختیار بگیرند و توسعه بدهند. او ادامه داد: البته باید کل مسیر تجارت امن باشد؛ نمیتوان بخشی از مسیر را در اختیار سرمایهگذار خارجی گذاشت و از سوی دیگر محدودیت ایجاد کرد. هند نیز با وجود توسعه یک اسکله در چابهار، در نهایت بهدلیل مشکلات و محدودیتهای ایجادشده، از ادامه فعالیت منصرف شد.
نعمتی به اسم جغرافیا
بهکیش گفت: جغرافیای ایران یکی از مهمترین مزیتهای طبیعی کشور است. ایران در نقطه اتصال شرق و غرب و شمال و جنوب جهان قرار گرفته و میتواند مسیر دسترسی چین، هند و کشورهای حاشیه خلیج فارس به بازارهای منطقه و اروپا باشد. به گفته او، غرب چین برای دسترسی به تجارت دریایی به مسیرهای جنوبی نیاز دارد و هند نیز میتواند از طریق ایران به آسیای مرکزی، روسیه و اروپا متصل شود. کشورهای حاشیه خلیج فارس نیز برای دسترسی به بازارهای شمالی به مسیر ایران نیاز دارند. توسعه کریدورهای ترانزیتی و سواحل مکران میتواند درآمدی غیرنفتی برای ایران ایجاد کند و همزمان با عبور کالا و فناوری، به توسعه اشتغال و انتقال دانش کمک کند.او تاکید کرد که استفاده از این مزیت به ایجاد یک مسیر تجاری قابل اتکا نیاز دارد. قطع مکرر اینترنت و خدمات مکانیابی و ایجاد محدودیت در مسیر تردد کالا، هزینه استفاده از مسیر ایران را افزایش میدهد و انگیزه کشورهای دیگر برای انتخاب مسیرهای جایگزین را تقویت میکند. بهکیش معتقد است اگر ایران میخواهد به هاب ترانزیتی منطقه تبدیل شود، باید امنیت و استمرار مسیر تجارت را تضمین کند.
او درباره ابتکار «کمربند و جاده» چین گفت: این طرح در ابتدا با عنوان «جاده ابریشم جدید» دنبال میشد. بهکیش که در گذشته دبیرکل اتاق بازرگانی بینالمللی ایران بوده است، گفت: در آن مقطع تلاشهایی برای ایجاد ارتباط میان طرف چینی و اتاق بازرگانی ایران انجام شد، اما این مسیر از سوی ایران ادامه پیدا نکرد. به گفته او، در نهایت چین بهدلیل دشواری همکاری، مسیرهایی را برای دور زدن ایران توسعه داد و کشور فرصت مهمی را در این زمینه از دست داد.
سابقه موفق تجارت در ایران
بهکیش درباره نقش تجارت در اقتصاد ایران در دورههای رشد اقتصادی گفت: دهه 40 و 50 بسیار متفاوت است. در دهه 40 تجارت خارجی ایران به راه افتاد؛ چون اصل بر گسترش روابط بینالملل بود. درآمد نفت بالا نبود و دولت به منابع مالی زیادی دسترسی نداشت. بنابراین شایستهسالاری بسیار بالا بود و افرادی مثل دکتر عالیخانی، وزیر اقتصاد وقت، در کشور سمت داشتند. اما از دهه 50 که درآمد نفت از 2.5میلیارد دلار به 25میلیارد دلار رسید، حکومت ناگهان تمام تکیهاش را از آدمهای شایسته برداشت و بر درآمد نفت تکیه کرد. تصور کرد میتوان با پول هر چیزی را خرید. دوره انحطاط ما از مسیر توسعه در همان جا آغاز شد. دوره پردرآمد بود اما برای توسعه بد بود. در سال 56 شاه فکر میکرد با پول میشود همهچیز را خرید اما جامعه آزادی میخواست.
سطح آزادی مطلوب برای ایران
بهکیش گفت: بسیاری معتقد هستند که سطح آزادی مطلوب برای ایران مشابه اروپا و آمریکا نیست. نمونههای دیگری نیز در دنیا وجود دارند. برای مثال نظام سوئد ترکیبی از تمرکز و آزادی است، نظام چین هم همینطور. یک نمونه غربی و یک نمونه شرقی وجود دارد. تمرکز و آزادی نظام اقتصادی در ایران چگونه باید باشد دقیقا مشخص نیست و باید روی آن کار شود. در زمان شاه همین فهمیده نشد. جامعه ثروتمند شد اما ناراضی بود. فرهنگ اروپایی میخواستند چون میتوانستند سالی دو بار بروند اروپا را ببینند. چپهای آن زمان میگفتند ایران باید شبیه سوئیس شود اما سوال این بود که آیا آموزش ما در حد سوئیس بود؟ در نتیجه کسی فرصت نکرد بیندیشد که درآمد نفت چگونه خرج شود که کشور توسعه پیدا کند. با پول نفت کالا وارد میشد بعد بندر و جاده وجود نداشت که آنها را به داخل کشور منتقل کند. پدید آمدن زیرساختها به زمان نیاز دارد. یکی از اشتباهات شاه این بود که کشور را تکحزبی کرد و نگذاشت تنوع فکر رشد بکند. برای توسعه، تنوع فکر نیاز است. همه حرفهایی که درباره توسعه گفته میشود از غرب گرفته شده است. همین ساختار نمیتواند در ایران پیاده شود. باید چیزی مناسب فرهنگ ایران به وجود بیاید. اما در دنیای برای توسعه الگو وجود دارد، ایران هم باید به همین الگوها نگاه کند. اقتصاد ایران نمیتواند چندان هم متفاوت باشد. اقتصاد چین مشابه اقتصاد آمریکا است، بهرغم همه تفاوتهایی که دارند.
تجارت تحت محاصره و تحریم
این اقتصاددان درباره وضعیت تجارت ایران گفت: نزدیک 85 درصد تجارت دریایی ما از سواحل جنوبی انجام میشد و بین 165میلیون تا 180میلیون تن صادرات و واردات داشتیم. باید توجه کرد که صادرات ایران سنگین وزن است و واردات سبکتر اما گران قیمتتر است. مرزهای زمینی ما حداکثر 30میلیون تن ظرفیت دارند. 30میلیون تن در برابر 165میلیون تن بسیار اندک است. برای مواد اولیه مثل خوراک دام که فلهای میآید نمیشود بر مرزهای زمینی تکیه کرد. به این علت که ابزار تخلیه و بارگیری آن وجود ندارد. شاید بتوان بخشی را از روسیه وارد کرد اما سطح آب دریای خزر پایین آمده است؛ چرا که آب رود ولگا صرف کشت غلات شده است. روسها هم از این ضربه میبینند اما چارهای ندارند. شاید راهی برای غلات پیدا شود اما مواد اولیه کارخانهها را نمیتوان به شکل دیگری وارد کرد. اگر این روند ادامه داشته باشد، تولید متوقف میشود. مساله صادرات هم بسیار مهم است وقتی صادرات فولاد و پتروشیمی وجود نداشته باشد، ارز وجود ندارد که واردات انجام شود. مقدار کمی را میشود از مرزهای زمینی صادر کرد. حتی در زمینه دارو هم کشور با مشکل مواجه است، اینکه کالای سبکی است و میتواند از مرزهای زمینی بیاید.
بهکیش گفت: یک مساله توان بالقوه مرزهای زمینی است و یک مساله توانایی جایگزینی آنها در کوتاهمدت است. ایران غیر از محاصره، محرومیتهای تحریمی هم دارد. برای نمونه، مرز سرخس پتانسیل 3 تا 4میلیون تن را داشته و اگر قطارها از طرف چین بیشتر شود ظرفیت آن تا 8میلیون تن هم میرسد اما این مسیر از ترکمنستان میگذرد که اعلام کرده به علت تحریمها نمیتواند اجازه دهد کالاهای ایرانی با سهولت عبور کند. کشورهای دیگر به خاطر مبادلاتی که با آمریکا دارند مجبور میشوند به ما فشار بیاورند، درحالیکه خودشان هم این را نمیخواهند. آمریکا یک بانک اروپایی را به خاطر کار با ایران 10میلیارد دلار جریمه کرد.سود کار با آمریکا آنقدر زیاد است که حاضر شد این جریمه را پرداخت کند. جایگاه آمریکا به قدری است که میتواند حتی ترکمنستان و قزاقستان را تحریم کند تا با ایران کار نکنند.
بهکیش ادامه داد: عراق هم ورود و خروج را محدود کرده است. ایران 10میلیون تن با عراق مبادله دارد که به نظر میآید امسال به نصف آن هم نرسد. ترکیه و پاکستان هر کدام چند هزار دلار عوارض برای هر کانتینر گذاشتهاند. بنابراین در عمل بسیار کمتر از ظرفیت اسمی میتوان از مرزهای زمینی استفاده کرد. باید تمام تلاش کشور رفع محاصره و تحریمها باشد و باید متوجه بود که الگوی آینده ایران کار کردن با غرب است وگرنه توسعه وجود ندارد چون آنها قدرت دارند و ایران را محدود خواهند کرد.
سهگانه تجارت خارجی
به نظر میآید میتوان سه کانال، افزایش رقابت در بازار داخلی، بهبود فناوری و افزایش درآمدهای صادراتی را مهمترین آثار تجارت خارجی آزاد برای توسعه کشور معرفی کرد. تجارت خارجی میتواند پیش از طی کردن مراحل اولیه توسعه آزاد شود و خود شتابدهنده این مسیر باشد. سابقه کشورهای توسعهیافته نیز مؤید چنین رابطهای از سوی تجارت به توسعه است. اقتصاد ایران با توجه به موقعیت جغرافیایی میتواند با ادغام در اقتصاد جهانی، نقش بزرگی را ایفا کند. در این زمینه رابطه با قدرتهای بزرگ اهمیت دوچندانی پیدا میکند. ایران میتواند با بازی دادن به تمام قدرتهای بزرگ مسیر توسعه خود را هموار کند. توسعه ایران در گرو تجارت خارجی است و تجارت خارجی آزاد تحت محاصره و تحریم بیمعنا است. بنابراین کشور تلاش خود را به پایان جنگ، رفع محاصره و لغو تحریمها معطوف کند.
