فرصت نشست عمان از دست رفت؟
ابتکار تهران ـ مسقط زیر فشار
اهمیت ماجرا فقط به برگزاری یا برگزار نشدن یک نشست دیپلماتیک محدود نیست؛ مساله اصلی این است که آیا کشورهای منطقه و آمریکا حاضرند برای مدیریت بحرانی که مستقیما امنیت کشتیرانی، انرژی و اقتصاد آنها را تهدید میکند، به یک سازوکار منطقهای تن بدهند یا خیر؟ اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه، پیش از نشست تاکید کرده بود که این جلسه میتواند گامی اساسی برای تضمین ثبات و امنیت در منطقه خلیج فارس باشد. اما روز دوشنبه در جریان نشست خبری گفت فرصت نشست عمان فعلا از دست رفت.
وزیر خارجه عمان، شامگاه یکشنبه در پیامی اعلام کرد نشست منطقهای که قرار بود روز دوشنبه در صلاله برگزار شود، برای فراهم شدن زمینه دستیابی به اجماع به تعویق افتاده است. نکته مهم در پیام البوسعیدی این بود که مسقط تعویق نشست را پایان ابتکار معرفی نکرد؛ بلکه آن را تلاشی برای آماده کردن شرایط توافق دانست. در پشت این تصمیم، مجموعهای از ملاحظات سیاسی قرار دارد. مهمترین آنها موضع عربستان است. گزارشهایی که درباره علت تعویق منتشر شده، از نگرانی ریاض نسبت به برخی مفاد پیشنهاد ایران و عمان حکایت دارد؛ بهویژه این نگرانی که توافق تهران و مسقط بتواند ترتیبات جدیدی را در تنگه هرمز تثبیت کند، بدون آنکه همه کشورهای شورای همکاری در شکلگیری آن نقش داشته باشند.
بر اساس گزارش اکسیوس، عربستان خواستار اصلاحاتی در پیشنهاد ایران و عمان شده است. در کنار عربستان، غیبت بحرین نیز از ابتدا نشانهای از دشواری ایجاد اجماع منطقهای بود. موضعی که نشان میدهد هنوز برخی اختلافات سیاسی دوجانبه بر محاسبات امنیتی منطقهای غلبه دارد. عامل سوم، فشار آمریکا است. واشنگتن با برگزاری نشست مخالفت رسمی نکرد، اما روشن بود که نسبت به هر ترتیبی که بدون حضور یا تایید آمریکا به یک سازوکار پایدار برای تردد در هرمز تبدیل شود، حساس است. گزارشهای منتشرشده حاکی از آن است که دولت آمریکا به کشورهای منطقه تاکید کرده مذاکرات آینده با ایران را ترجیحا محدود به موضوع هستهای میداند و نسبت به ایجاد یک چارچوب مستقل منطقهای درباره هرمز ملاحظاتی دارد. با این حال، تعویق نشست را نباید مساوی با لغو یا شکست این ابتکار ارزیابی کرد.
آنچه مشخص است بحران فعلی یک واقعیت مهم را برجسته کرده است: هیچیک از بازیگران منطقهای نمیتوانند مساله هرمز را صرفا از بیرون یا از طریق ترتیبات امنیتی تحمیلی مدیریت کنند. امنیت این آبراه مستقیما با منافع ایران، کشورهای عربی خلیج فارس و اقتصاد جهانی گره خورده است. بنابراین اگر قرار باشد مساله واقعا حل شود، در نهایت باید به نوعی ابتکار مشترک منطقهای رسید. از این زاویه، اهمیت پلتفرم عمان فراتر از یک نشست درباره تنگه هرمز است. چنین بستری میتواند به کانالی برای مدیریت تنش تبدیل شود.
