بورس ۱۴۰۵ مسیر ۹۹ را طی میکند؟
پنج تفاوت دو صعود
ترکش ریسکهای سیاسی
بورس ۱۴۰۵ در شرایطی مسیر صعودی خود را دنبال میکند که اقتصاد و بازارهای دارایی همچنان تحتتاثیر شرایط جنگی و ریسکهای سیاسی قرار دارند. این وضعیت، شرایطی متفاوتی از سال ۱۳۹۹ ایجاد کرده و بازارها را در بلاتکلیفی قرار داده است. حتی آغاز معاملات بورس در سال جاری نیز عادی نبود و بازار سهام پس از حدود ۸۰روز وقفه، فعالیت خود را از سر گرفت. با وجود این وقفه طولانی و ابهامات موجود، بازار توانسته مسیر صعودی خود را دنبال کند. این موضوع نشان میدهد رفتار بورس امروز را نمیتوان با الگوی دورههای رونق گذشته مقایسه کرد.
نوسان ارزش معاملات
شاخص کل در مرداد ۱۴۰۵ با عبور از مرز ۶میلیون واحد، رکورد تاریخی جدیدی ثبت کرد و ارزش معاملات روزانه نیز به سطوح کمسابقهای رسید. این در حالی است که مقایسه رفتار بازار در این دو مقطع نشان میدهد که در کنار برخی شباهتهای ظاهری، تفاوتهای مهمی نیز میان آنها وجود دارد. در سال ۱۳۹۸، بورس پس از یک دوره رکودی وارد فاز صعودی شد و این روند تا ۲۰مرداد ۱۳۹۹ادامه یافت. در میانه سال ۹۸، ارزش معاملات خرد بازار در برخی روزها کمتر از ۱۰۰میلیون دلار بود، اما با افزایش مشارکت سرمایهگذاران و ورود موج نقدینگی حقیقی، این رقم در ادامه به محدوده یکمیلیارد دلار در روز رسید. اکنون نیز بازار سهام یک روند صعودی قدرتمند را پشت سر گذاشته است، اما سطح معاملات همچنان با اوج سال ۱۳۹۹ فاصله دارد. در روزهای پررونق سال جاری، ارزش معاملات روزانه بهسختی از ۳۰۰میلیون دلار عبور کرده و حتی بالای این رقم تثبیت نشده است. این موضوع نشان میدهد حجم معاملات در سال ۱۴۰۵ هنوز به سطوح ثبتشده در نیمه نخست سال ۱۳۹۹ نرسیده است.
استقبال سرمایهگذاران
از سوی دیگر، میزان استقبال سرمایهگذاران حقیقی از بازار سهام نیز در شرایط فعلی با سال ۱۳۹۹ قابل مقایسه نیست. در فاصله مرداد ۱۳۹۸ تا مرداد ۱۳۹۹، بیش از ۵.۸میلیارد دلار پول حقیقی وارد بازار سهام شد؛ درحالیکه طی یک سال اخیر، این رقم تنها حدود ۴۲۰میلیون دلار بوده است. به این ترتیب، اگرچه بازار فعلی با رشد قابلتوجه شاخص همراه شده، اما ابعاد مشارکت سرمایهگذاران حقیقی هنوز فاصله محسوسی با دوره رونق ۱۳۹۹ دارد.
وضعیت ارزندگی بازار
یکی دیگر از متغیرهای مهم در مقایسه دو دوره، وضعیت ارزندگی بازار است. نسبت قیمت به درآمد (P/E) بورس در سال ۱۳۹۸ از محدوده ۷.۶ واحد آغاز شد و در ادامه مسیر صعودی، تحتتاثیر رشد قیمت سهام و ورود نقدینگی، تا حوالی ۴۰واحد افزایش یافت. در شرایط فعلی، P/E بازار در محدودههایی نزدیک به ابتدای مسیر صعودی سال ۱۳۹۸ قرار دارد و همچنان فاصله زیادی با سطوح ثبتشده در دوره اوج سال ۱۳۹۹ دارد.
البته رسیدن این نسبت به سطوح آن دوره نیازمند کاهش نرخ بهره و کاهش فاصله آن با تورم انتظاری خواهد بود. تنها شباهت بورس امسال با ۹۹، علاوه بر رکوردشکنیها و روزهای متوالی سبز، به نرخ بهره حقیقی منفی باز میگردد. درحالی نرخ اوراق دولتی حوالی ۴۰درصد است که تورم نقطهبهنقطه بالای ۸۰درصد است. در سال ۹۹ نیز نرخ بهره اوراق به حدود ۱۵درصد رسید درحالیکه نرخ تورم در نیمه اول سال ۹۹ حدود ۳۰ درصد بود. از این منظر بورس تهران به واسطه نرخ بهره حقیقی منفی، پتانسیل جهش را خواهد داشت؛ مشروط به آنکه ریسکهای اثرگذار بر روند بازارها کاهش یابند.
دوراهی ارزش دلاری
از منظر ارزش دلاری بازار هنوز با اوج تاریخی خود فاصله دارد. ارزش دلاری بورس در شرایط فعلی حوالی سطوح مرداد ۱۳۹۸ قرار دارد؛ درحالیکه در اوج رونق سال ۱۳۹۹، ارزش بازار سهام ایران به محدوده ۵۰۰میلیارد دلار رسیده بود. این تفاوت نشان میدهد رشد اخیر بورس، برخلاف جهش سال ۱۳۹۹، هنوز با افزایش شدید ارزش دلاری بازار همراه نشده است. البته بازگشت به سطح ۵۰۰میلیارددلاری، نیازمند تغییرات و اصلاحات ساختاری در فضای کلان اقتصادی است. صرف کاهش نرخ بهره و افزایش قیمت دلار نمیتواند ارزش بازار سهام را در محدوده ۵۰۰میلیارد دلار تثبیت کند. یکی دیگر از تفاوتهای قابلتوجه دو دوره به میزان استقبال سرمایهگذاران بازمیگردد. رشد سال ۱۳۹۹ با ترغیب گسترده سرمایهگذاران برای ورود به بازار سهام نیز همراه بود. در آن مقطع، کاهش نرخ سود واقعی و شکلگیری انتظارات تورمی نقش مهمی در رونق بازار سرمایه داشت. در شرایط فعلی اما نرخهای بهره بالا، محدودیتهای اقتصادی و ریسکهای سیاسی و جنگ همچنان از مهمترین موانع تداوم رشد بازار به شمار میروند.
دو چهره متفاوت
بر این اساس، اگرچه برخی نماگرها مانند رشد شاخص، سطح پایینتر P/E نسبت به سقف سال ۱۳۹۹ و فاصله ارزش دلاری بازار با رکورد تاریخی، شباهتهایی میان بورس امروز و ابتدای مسیر صعودی سال ۱۳۹۸ ایجاد کردهاند، اما تکرار سناریوی ۱۳۹۹ نیازمند تغییرات مهمی در سمت معاملات و متغیرهای کلان است.
در همین رابطه محمد غفوری، کارشناس بازارهای مالی، در گفتوگو با «دنیای اقتصاد» اظهار کرد: شرایط فعلی بازار سرمایه را نمیتوان با سال ۹۹مقایسه کرد. در سال ۹۹ نسبتهای ارزشگذاری و حتی تعادلی که بازار سرمایه در چند سال قبل از آن داشت، بر هم خورد. به ازای هر فردی که در بازار سرمایه فعالیت میکرد، حدود ۲۰ فرد جدید به بازار سرمایه اضافه شد. سال ۹۹ را میتوان یکی از تاریخیترین سالهای بورس نامگذاری کرد و ممکن است سالهای سال چنین اتفاقی در بازار سرمایه تکرار نشود.
او افزود: بسیاری از صنایع در سال ۹۹ ارزنده نبودند و قابلیت سرمایهگذاری نداشتند، اما ورود گسترده پول باعث شد بازار همچنان حرکت کند. برخی صنایع نسبتهای قیمت به سود بالای ۳۰ و حتی ۴۰ واحد را تجربه کردند که از منظر ارزشگذاری، سطوح ارزان محسوب نمیشدند. این کارشناس با اشاره به ارزش دلاری بازار سرمایه در سال ۹۹ اظهار کرد: ارزش دلاری بازار سرمایه در پیک آن دوره به محدوده ۴۳۰میلیارد دلار رسید. در حال حاضر، با وجود رشدی که بازار سرمایه داشته، ارزش بازار چیزی حدود ۱۰۰ تا ۱۱۰میلیارد دلار است. بنابراین از منظر دلاری نیز هنوز به پیک بازار سرمایه نرسیدهایم. البته طی حدود ۶سال اخیر نمادهای جدیدی وارد بازار شدهاند و همین نمادها ارزش بازاری قابلتوجهی نسبت به کل بازار دارند، با این وجود ارزش دلاری بازار همچنان به محدوده اوج سال ۹۹ نرسیده است.
محمد غفوری ادامه داد: ارزش معاملات روزانه در آن سال حدود ۲۷هزار میلیارد تومان بود و اگر ارزش معاملات آن دوره و امروز را از منظر دلاری بررسی کنیم، باز هم تفاوت قابلتوجهی میان دو مقطع وجود دارد. این کارشناس بازار سرمایه تاکید کرد: بازار سرمایه در شرایط فعلی بسیار منطقی عمل میکند و بازارساز حتی میتواند در شرایط فعلی به شرکتهایی که نیاز به تامین مالی دارند، کمک کند. در شرایط فعلی، بازار این پتانسیل را دارد که تامین مالی شرکتها را انجام دهد و در عین حال رشد بازار نیز میتواند پیوسته و آهسته باشد و هیجانات موجود در بازار تا حدودی کنترل شود. محمد غفوری در ادامه با اشاره به ریسکهای موجود در بازار سرمایه گفت: اگر اتفاق خاصی رخ ندهد، بهویژه اتفاق سیاسی که مستقیما بر بازار سرمایه اثرگذار باشد، شرایط میتواند متفاوت باشد. باید در نظر داشت که بازار سرمایه ایران، بازار سرمایه کوچکی است و هر خبری میتواند بر روند آن بهشدت تاثیرگذار باشد.
رفتار هیجانی؟
از طرفی محمد موذن، کارشناس بازارهای مالی، در گفتوگو با «دنیای اقتصاد» درباره روند فعلی بورس گفت: شاخص کل این روزها توانسته از محدوده مقاومتی ۶میلیون و ۲۰۰هزار واحد عبور کند و در صورت تثبیت بالای این محدوده، میتوان اهداف بعدی را ابتدا ۶میلیون و ۴۳۰هزار واحد و سپس محدوده ۷میلیون واحد در نظر گرفت. در کنار وضعیت تکنیکال، جریان سرمایههای خرد نیز همچنان شرایط مناسبی دارد؛ ارزش معاملات خرد دیروز به حدود ۳۶همت رسیده که بالاتر از میانگین ماهانه حدود ۳۳همت است و حدود ۳.۶همت ورود پول حقیقی نیز ثبت شده است. محمد موذن با اشاره به رفتار بازار افزود: از نظر رفتاری، شرایط فعلی شباهتهایی با نیمه دوم سال ۱۳۹۸ و مراحل ابتدایی رونق سال ۱۳۹۹ دارد. در آن مقطع نیز ابتدا ارزش معاملات افزایش پیدا کرد، پول حقیقی وارد بازار شد و بهتدریج سرمایههای خرد میان صنایع و سهام مختلف گردش کرد. اما یک تفاوت مهم وجود دارد؛ مقایسه ارزش معاملات امروز با سال ۱۳۹۸و ۱۳۹۹ بهصورت ریالی چندان دقیق نیست، زیرا طی این سالها تورم و نرخ ارز چندین برابر شده است. بنابراین برای مقایسه واقعیتر، باید علاوه بر ارزش معاملات ریالی، ارزش معاملات دلاری و ارزش دلاری کل بازار را نیز در نظر گرفت. او افزود: از این منظر، هنوز فاصله قابلتوجهی با شرایط هیجانی سال ۱۳۹۹ داریم. در نیمه دوم سال ۱۳۹۸، ارزش دلاری بورس تقریبا در محدوده ۱۰۰ تا ۱۲۰میلیارد دلار قرار داشت؛ سپس با ورود گسترده پول و رشد شدید قیمت سهام، ارزش دلاری بازار در اوج سال ۱۳۹۹ به بیش از ۳۵۰میلیارد دلار رسید و در برخی محاسبات با احتساب فرابورس از ۴۳۰میلیارد دلار نیز عبور کرد. در مقابل، امروز با دلار آزاد که حدود ۲۰۰هزار تومان است، ارزش دلاری بورس تهران در محدوده تقریبی ۸۵میلیارد دلار و با احتساب کل بازار سهام بیش از ۱۰۰میلیارد دلار قرار دارد. این در حالی است که میانگین دهساله ارزش دلاری بازار را میتوان حدود ۱۴۸میلیارد دلار در نظر گرفت. بنابراین بازار فعلی حتی پس از رشد اخیر، از منظر دلاری همچنان پایینتر از متوسط تاریخی و بسیار پایینتر از سقف سال ۱۳۹۹ قرار دارد. موذن با اشاره به شرایط بنیادی بازار گفت: از منظر بنیادی نیز شرایط فعلی ترکیبی از چند عامل مثبت و منفی است. افزایش نرخ دلار تا سطح ۲۰۰هزار تومان و بالاتر، انتظارات تورمی را تقویت کرده و باعث شده سرمایهگذاران انتظار افزایش درآمد و سود ریالی شرکتها را داشته باشند؛ موضوعی که برای شرکتهای صادراتی، کامودیتیمحور و بهطور کلی سهام دلاری اهمیت بیشتری دارد. در کنار آن، پایین بودن ارزش دلاری بازار نسبت به متوسط تاریخی نیز باعث شده بخشی از سرمایهگذاران همچنان سهام را در مقایسه با سایر داراییها دارای ظرفیت بازقیمتگذاری بدانند.
او درباره متغیرهای سیاسی اظهار کرد: در بخش سیاسی، کاهش نسبی انتظارات جنگی و افزایش رفتوآمدهای دیپلماتیک، از جمله نقش پاکستان و صحبتهایی که درباره مذاکرات ایران و آمریکا و چارچوب توافق مطرح میشود، مقداری از بدبینی بازار را کاهش داده است. تفاوت بزرگ امروز با سالهای ۱۳۹۸ و ۱۳۹۹ مشخص میشود. بازار فعلی با تحریمهای شدیدتر، درگیریها و تنشهای ایران با آمریکا و اسرائیل، نااطمینانی در خلیج فارس و محدودیتهای دریایی و هوایی روبهروست؛ در نتیجه ضریب ریسک سیاسی امروز بهمراتب بالاتر از آن دوره است.
موذن تاکید کرد: نکته مهم این است که بازار با وجود چنین ریسکهایی همچنان در حال رشد و جذب سرمایههای خرد است. این رفتار میتواند نشاندهنده آن باشد که سرمایهگذاران بخشی از ریسکهای سیاسی و نظامی را در قیمت سهام لحاظ کردهاند و بازار بهتدریج در حال عادیسازی این ریسکهاست. از سوی دیگر، ممکن است شدت انتظارات تورمی، افزایش نرخ ارز و پایین بودن ارزش دلاری سهام آنقدر بالا باشد که فعلا بر ریسکهای سیاسی غلبه کرده باشد.
