از توافق مکه تا سفر عاصم منیر: تحرکات تازه برای بازتعریف امنیت منطقه
ایران شریک نظم جدید میشود؟
در ایران نیز این تحول از همین زاویه مورد توجه قرار گرفته است. محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، توافق میان عربستان، ترکیه و پاکستان را تلاشی برای پر کردن «خلأ آمریکا» در منطقه دانسته و گفته است کشورهای منطقه باید در ترتیبات امنیتی جدید حضور داشته باشند. وی با اشاره به پیمان مکه گفت: «برادران ما در پاکستان، ترکیه و عربستان آمدند پیمانی درست کردند اما برای چه؟ چون آمریکا به آنها گفت خداحافظ. ما داریم میرویم. ما غنیمتی به دست آوردیم به نام ضعف آمریکا در منطقه، این غنیمت ملت ایران است، اگر آمریکا ضعیف نشده بود که این طوری نمیرفت کنار که حالا کشورهای دیگر بخواهند جا پای آن را پر کنند!»
رضایی با اشاره به اینکه ایران بیش از همه از وحدت جهان اسلام دفاع کرده، افزود:« الان هم از هر نوع اتحادی که در منطقه درست شود که همه در آن مشارکت داده شوند حمایت میکنیم. ایران و مصر نمیتوانند در چنین پیمانهایی نباشند.» دبیر شورای عالی امنیت ملی تاکید کرد: «ما باید به عنوان موسس و کسانی که سند را امضا میکنند مشارکت داده شویم نه اینکه عدهای از دوستان ما بیایند بگویند، یک پیمان درست کردیم شما هم آن را تایید کنید! ما چه چیز را تایید کنیم وقتی اصلا نمیدانیم شما چه چیز را امضا کردید؟»
این در حالی است که اخیرا محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس ایران نیز در توئیتی گفته بود که تهران پیامهای بیشماری از جانب کشورهای همسایه بابت تشکیل توافقهای امنیتی جدید و گسترش همکاری اقتصادی در منطقه دریافت کرده است. این صحبت قالیباف با واکنش میخائیل اولیانوف، نماینده دائم روسیه در سازمانهای بینالمللی مواجه شد و اولیانوف نیز تاکید کرد که تشکیل چنین سامانه و سیستم جامعی در خلیج فارس یک وظیفه اصلی و خطیر است. اولیانوف همچنین این موضع را به عنوان بخشی از مفهوم امنیت جمعی دیرینه روسیه برای منطقه خلیج فارس مجددا مورد تاکید قرار داد.
امکان پیوستن ایران
اکنون پرسش مهم آنکه توافق مکه را باید در چه قالبی ارزیابی کرد و آیا امکان پیوستن ایران به این توافق وجود دارد؟ المیادین روز گذشته به نقل از یک مقام ایرانی مدعی شده بود که ایران دعوتنامهای برای پیوستن به «توافق مکه» دریافت کرده و این موضوع در حال بررسی است. توافق مکه را باید بخشی از یک روند بزرگ در خاورمیانه ارزیابی کرد. برای نزدیک به پنج دهه، امنیت منطقه تا حد زیادی بر نظمی استوار بوده که آمریکا در مرکز آن قرار داشت. اما اکنون این نظم با پرسشهای تازهای روبهرو است. اگر بازیگران منطقهای به این نتیجه رسیده باشند که در بحرانهای آینده نمیتوانند با همان اطمینان گذشته روی مداخله و حمایت آمریکا حساب کنند، طبیعی است که به سمت ایجاد ترتیبات امنیتی مستقلتر و متنوعسازی شرکای خود حرکت کنند. درواقع توافقنامه مکه میان عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان در پی افزایش تردیدها درباره میزان اتکاپذیری چتر امنیتی آمریکا امضا شده است. پرسش اصلی اما اینجاست که اگر نظم پیشین در حال تغییر است، چه نظمی جایگزین آن خواهد شد و ایران در این میان کجا خواهد ایستاد؟
به بیان دیگر اگر توافق مکه قرار باشد از یک پیمان دفاعی سهجانبه به هسته یک معماری امنیتی فراگیر در منطقه تبدیل شود، امکان حضور ایران نیز میتواند مطرح شود؛ اما این حضور مستلزم تغییراتی در ماهیت و سازوکار توافق خواهد بود. نخستین شرط ایران برای حضور در چنین ائتلافی میتواند این باشد که توافق مکه به ابزاری برای مهار یا مقابله با تهران تبدیل نشود و ایران در تعریف تهدیدهای امنیتی منطقه بهعنوان یک طرف گفتوگو، نه یک تهدید، شناخته شود. در چنین چارچوبی، امنیت انرژی، کشتیرانی، مقابله با تروریسم، مدیریت بحران و جلوگیری از گسترش درگیریها میتواند جایگزین تعریف یک دشمن مشترک شود.
شرط مهم دیگر، ایجاد حداقلی از تفاهم امنیتی میان ایران و عربستان است؛ از جمله سازوکارهای جلوگیری از درگیری مستقیم، مدیریت بحران، حفظ امنیت خلیج فارس و زیرساختهای انرژی و ایجاد کانالهای ارتباطی فوری در زمان بحران. همچنین ترکیه و پاکستان میتوانند نقش پل میان ایران و توافق مکه را ایفا کنند و زمینه گفتوگوهای گستردهتر را فراهم آورند. در این میان، عضویت ایران لزوما نباید از ابتدا به معنای پذیرش کامل تعهدات دفاعی پیمان باشد؛ بلکه میتواند با مشارکت در سازوکارهای امنیتی، گفتوگوهای منطقهای و ترتیبات عدم تعرض آغاز شود. در نهایت، شرط اساسی حضور ایران، تبدیل توافق مکه از یک ائتلاف محدود به چارچوبی فراگیر است که امنیت منطقه را بدون حذف هیچیک از بازیگران اصلی دنبال کند.
ژنرال منیر در تهران دنبال چیست؟
همزمان با شکلگیری ترتیبات جدید امنیتی در منطقه، اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت امور خارجه، از سفر روز دوشنبه فیلد مارشال عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان، به ایران خبر داد؛ سفری که با توجه به جایگاه پاکستان بهعنوان یکی از سه طرف توافق دفاعی مکه، واجد اهمیت ویژهای است. بهویژه آنکه اسلامآباد طی ماههای گذشته نیز برای نزدیک کردن دیدگاههای تهران و واشنگتن و دستیابی دو طرف به یک تفاهم اولیه تلاش کرده است. از این رو، سفر فرمانده ارتش پاکستان را میتوان در دو سطح دنبال کرد: رایزنی درباره توافق تازهامضاشده مکه و بررسی راههای خروج از بنبست موجود میان ایران و آمریکا. در همین راستا، منابع العربیه مدعی شدهاند عاصم منیر در جریان این سفر حامل پیامهایی از سوی آمریکا خواهد بود و تلاش میکند زمینه را برای شکستن بنبست و از سرگیری مذاکرات تهران و واشنگتن فراهم کند؛ ادعایی که هنوز بهصورت رسمی تایید نشده است.
اهمیت این سفر زمانی بیشتر میشود که در روزهای اخیر رایزنیهای تهران با دیگر بازیگران منطقهای نیز افزایش یافته است. سیدعباس عراقچی، وزیر امور خارجه، شامگاه شنبه با فرمانده ارتش پاکستان درباره آخرین تحولات منطقه و راهکارهای تقویت صلح، ثبات و امنیت در غرب آسیا گفتوگو کرد. همزمان، بدر عبدالعاطی، وزیر خارجه مصر، نیز در تماس تلفنی با عراقچی درباره تلاشها برای کاهش تنش و بازگشت به مسیر دیپلماتیک گفتوگو کرد. مجموع این تحولات نشان میدهد که همزمان با تلاش کشورهای منطقه برای بازتعریف ترتیبات امنیتی خود، ایران نیز در کانون رایزنیهای دیپلماتیک قرار گرفته است؛ وضعیتی که میتواند برای تهران فرصتی برای اثرگذاری بر شکلگیری نظم امنیتی جدید منطقه فراهم کند، مشروط بر آنکه این رایزنیها از سطح میانجیگریهای مقطعی فراتر رفته و به سازوکارهای پایدار منطقهای برای مدیریت بحران و کاهش تنش تبدیل شود.
