رقابت با اسرائیل چگونه ترکیه را به «پیمان مکه» کشاند؟
آنکارا به دنبال بازدارندگی در برابر تلآویو
«بارین کایاوغلو» در گزارش دیروز یکشنبه ۱۹اوت در المانیتور نوشت، پرسش این است که چرا ترکیه به دنبال اتحاد نظامی است؟ ترکیه مدتها قبل از امضای پیمان سهجانبه، بهطور فعال به دنبال پیوستن به چارچوب دفاعی عربستان و پاکستان بود؛ بهطوریکه بلومبرگ سال گذشته گزارش داد که آنکارا در حال مذاکره برای ورود به توافق دفاعی منعقد شده توسط ریاض و اسلامآباد در سپتامبر ۲۰۲۵ است.
تلاش آنکارا نشاندهنده تلاش ترکیه برای تقویت بازدارندگی در بحبوحه رقابت فزایندهاش با اسرائیل و همچنین افزایش بیثباتی در بحبوحه جنگ اخیر در منطقه است. روابط بین ترکیه و اسرائیل از زمان جنگ غزه به شدت رو به وخامت گذاشته است. از سوی دیگر، حملات اسرائیل در سوریه، از جمله مکانهایی که آنکارا برای استقرار نظامی در نظر گرفته بود، خطر رویارویی مستقیم بین دو طرف را افزایش داده است. مقامات ترکیه همچنین عملیات اسرائیل در سوریه، لبنان و غیره را به عنوان مدرکی از یک تهدید منطقهای گستردهتر به تصویر کشیدهاند.
به گفته «گوخان ارلی»، استادیار علوم سیاسی و روابط بینالملل در دانشگاه ابن خلدون، نگرانیها در مورد جایگاه منطقهای اسرائیل بین عربستان و پاکستان نیز مشترک است. از میان این سه کشور، ترکیه تنها کشوری است که روابط دیپلماتیک خود را با اسرائیل حفظ کرده است. آنکارا و تلآویو اندکی پس از آغاز جنگ غزه، سفرای خود را فراخواندند، اما هیچیک از طرفین رسما روابط خود را کاهش ندادند. ارلی به المانیتور گفت: «آنکارا، ریاض و اسلامآباد همگی از اینکه تلآویو پس از اکتبر۲۰۲۳ منطقه را در کنار ایالات متحده به سمت یک فضای امنیتی جدید سوق میدهد، ناراحت هستند.»
این پیمان خطراتی را برای آنکارا به همراه دارد. ترکیه، عربستان و پاکستان با رسمی کردن روابط دوجانبه نزدیک خود زیر چتری به سبک ماده ۵، میتوانند این برداشت را تقویت کنند که یک بلوک ژئوپلیتیک جدید در حال شکلگیری است. ارلی گفت: «اگرچه قبلا اعلام شده است که این پیمان «علیه کسی نیست»، آتن و دهلی نو، بهویژه تلآویو، در مورد آن نگران به نظر میرسند». اسرائیل بهطور فزایندهای ترکیه را بهعنوان یک رقیب منطقهای میبیند. هند یک رقابت امنیتی دیرینه با پاکستان دارد. یونان همچنان درگیر اختلافات ارضی با ترکیه در شرق مدیترانه است و امارات متحده عربی، با وجود بهبود روابط با آنکارا و ریاض، اختلافات استراتژیک خود را با هر دو بر سر نفوذ منطقهای حفظ کرده است.
مهمتر از همه، این توافقنامه مشخص نمیکند که در صورت حمله به یکی از این سه کشور، آنها ملزم به ارائه چه واکنش نظامی خواهند بود. همچنین مشخص نمیکند که آیا این تعهد بهطور خودکار مستلزم مداخله نظامی مستقیم است یا امکان حمایت سیاسی، لجستیک یا سایر اشکال حمایت را فراهم میکند. همچنین هنوز مشخص نیست که این پیمان چگونه در مورد درگیریهای ناشی از رقابتهای دوجانبه طولانیمدت بین اعضای منفرد اعمال خواهد شد. برای ترکیه، این پیمان همچنین میتواند پیچیدگیهایی را در داخل ناتو ایجاد کند.
آنکارا در حال حاضر از طریق این اتحاد از تضمینهای دفاع جمعی برخوردار است و یک ساختار منطقهای جداگانه میتواند تعهدات همپوشانی ایجاد کند یا در مورد جهت استراتژیک ترکیه، پرسشهایی را در بین متحدان برانگیزد. با این حال، برخی از کارشناسان پیمان مکه را مکمل بالقوه ناتو میدانند. «پینار دوست»، عضو غیرمقیم برنامه ترکیه در شورای آتلانتیک در واشنگتن، به المانیتور گفت: «من معتقدم که این تشکیلات میتواند در آینده به صورت نهادی با ناتو همکاری کند و ترکیه طبیعتا در این زمینه بهعنوان پل عمل خواهد کرد.»
