برنده پنهان «ایمنی» کارگاه ساختمانی

کنترل هزینه و افزایش بهره‌وری با اجرای مبحث ۱۲

مبحث ۱۲ مقررات ملی ساختمان «ایمنی و حفاظت کار در حین اجرا» را تدوین و ابلاغ کرده است. خطراتی که ایمنی، محیط زیست و زندگی روزمره ساکنان مجاور کارگاه‌های ساختمانی را تحت‌تاثیر قرار می‌دهد. اگرچه مبحث ۱۲ بر تامین ایمنی پروژه‌های ساختمانی تاکید دارد، اما واقعیت آن است که رعایت نکات ایمنی ذکر شده در این مبحث قانونی کمکی مهم به فعالان صنعت ساختمان اعم از شرکت‌های انبوه‌ساز و توسعه‌گران در مسیر پیشبرد سریع و قابل برنامه‌ریزی پروژه نیز هست.

در پروژه‌های ساختمانی، حوادث ناشی از کار یکی از مهم‌ترین عوامل تاخیر در اجرای برنامه زمان‌بندی است. وقوع هر حادثه، علاوه بر آسیب‌های احتمالی به نیروی انسانی، می‌تواند باعث از دست رفتن تجهیزات، تخریب بخشی از عملیات اجرا شده و توقف فعالیت‌های کارگاهی شود. در بسیاری از موارد پس از وقوع حادثه، عملیات اجرایی تا زمان بررسی علت حادثه، تعیین مسوولیت‌ها و رفع نواقص ایمنی متوقف می‌شود. این توقف‌ها موجب افزایش هزینه‌های پروژه و کاهش بهره‌وری می‌شود. بنابراین می‌توان گفت رعایت اصول ایمنی نقش مستقیمی در جلوگیری از وقفه‌های اجرایی و حفظ روند عادی پیشرفت پروژه دارد.

طولانی شدن زمان پیشبرد پروژه‌های ساختمانی با توجه به سرمایه خواب رفته در هر پروژه‌ای اعم از هزینه صرف شده برای تامین زمین، مجوزها، تجهیزات، مصالح ساختمانی،  دستمزد نیروی انسانی به‌خصوص در بخش مهندسی و ثابت و با در نظر گرفتن تورم عمومی قابل‌توجه کشور باعث می‌شود که هزینه تکمیل پروژه به شدت افزایش یابد. در شرایط اقتصادی فعلی کشور که صنعت ساختمان با افزایش مداوم قیمت مصالح، تجهیزات و دستمزد نیروی انسانی روبه‌رو است، هرگونه تاخیر در اجرای پروژه می‌تواند هزینه‌های سنگینی را به سازنده تحمیل کند. سرمایه‌ای که برای خرید زمین، دریافت مجوزها، تامین مصالح و تجهیزات صرف شده است تا زمان تکمیل پروژه بلااستفاده باقی می‌ماند و افزایش مدت زمان اجرا باعث رشد هزینه‌های مالی و اجرایی خواهد شد. در نتیجه هر عاملی که موجب توقف یا کند شدن روند اجرای پروژه شود، به‌طور مستقیم بر سودآوری و توجیه اقتصادی آن تاثیر منفی خواهد گذاشت. از این منظر، رعایت اصول ایمنی علاوه بر حفظ جان افراد، یک ابزار موثر برای کنترل هزینه‌ها و افزایش بهره‌وری پروژه محسوب می‌شود.

ممانعت از تاخیرهای ناخواسته

به منظور ایجاد وحدت رویه در اجرای ضوابط ایمنی کارگاه‌های ساختمانی، مبحث دوازدهم مقررات ملی ساختمان با عنوان «ایمنی و حفاظت کار در حین اجرا» تدوین و ابلاغ شده است. این مبحث مجموعه‌ای از الزامات و دستورالعمل‌های لازم برای تامین ایمنی افراد، تجهیزات، ساختمان‌های مجاور و محیط اطراف پروژه را ارائه می‌دهد. هدف اصلی این مقررات، پیشگیری از بروز حوادث و کاهش خطرات ناشی از عملیات ساختمانی است. رعایت این ضوابط می‌تواند ضمن حفظ سلامت نیروی کار، از خسارات مالی و تاخیرهای ناخواسته در پروژه نیز جلوگیری کند.

یکی از مهم‌ترین موضوعات مطرح شده در مبحث ۱۲، حفاظت از جان افراد حاضر در کارگاه و همچنین عابران و ساکنان مجاور پروژه است. بسیاری از عملیات ساختمانی نظیر گودبرداری، بتن‌ریزی، قالب‌بندی، نصب داربست و کار در ارتفاع دارای خطرات بالقوه هستند. در صورتی که تمهیدات لازم برای کنترل این خطرات در نظر گرفته نشود، احتمال وقوع حوادث جدی افزایش می‌یابد. به همین دلیل مقررات ملی ساختمان بر لزوم حصارکشی مناسب کارگاه، نصب علائم هشداردهنده، ایجاد مسیرهای ایمن برای تردد افراد و جلوگیری از سقوط مصالح تاکید ویژه‌ای دارد.

کار در ارتفاع یکی از پرخطرترین فعالیت‌های ساختمانی محسوب می‌شود. سقوط از داربست، سقف یا لبه‌های باز ساختمان از مهم‌ترین علل حوادث منجر به فوت در پروژه‌های ساختمانی است. بر همین اساس استفاده از تجهیزات حفاظت فردی مانند کمربند ایمنی، طناب نجات، کلاه ایمنی و کفش مناسب در چنین شرایطی الزامی است. همچنین نصب جان‌پناه، نرده‌های حفاظتی و پوشش مناسب برای بازشوهای کف و چاه آسانسور از جمله اقداماتی است که می‌تواند خطر سقوط را به میزان قابل‌توجهی کاهش دهد.

موضوع مهم دیگر در مبحث ۱۲، ایمنی عملیات گودبرداری و حفاری است. در پروژه‌های شهری، ریزش دیواره گود می‌تواند خسارات جانی و مالی گسترده‌ای به همراه داشته باشد و حتی ساختمان‌های مجاور را نیز در معرض خطر قرار دهد. به همین دلیل طراحی و اجرای سازه نگهبان، کنترل وضعیت خاک، جلوگیری از تجمع بار در لبه گود و پایش مستمر شرایط حفاری از الزامات اساسی ایمنی محسوب می‌شود. رعایت این موارد از وقوع حوادثی که ممکن است منجر به توقف کامل پروژه شوند جلوگیری می‌کند.

ایمنی ماشین‌آلات و تجهیزات ساختمانی نیز نقش مهمی در کاهش حوادث دارد. جرثقیل‌ها، بالابرها، دستگاه‌های برش، کمپرسورها و سایر تجهیزات کارگاهی باید به‌صورت منظم مورد بازرسی و سرویس قرار گیرند. استفاده از تجهیزات معیوب یا فرسوده علاوه بر کاهش کیفیت کار، احتمال وقوع حوادث را افزایش می‌دهد. همچنین اپراتورهای ماشین‌آلات باید دارای آموزش و مهارت کافی باشند تا بتوانند تجهیزات را مطابق دستورالعمل‌های ایمنی مورد استفاده قرار دهند.

رعایت نکات ایمنی علاوه بر جلوگیری از حوادث، موجب افزایش بهره‌وری نیروی انسانی نیز می‌شود. کارکنانی که در محیطی ایمن فعالیت می‌کنند با آرامش و تمرکز بیشتری به انجام وظایف خود می‌پردازند و میزان خطاهای انسانی در میان آنها کاهش می‌یابد. در مقابل، محیط‌های ناایمن معمولا باعث ایجاد استرس، نگرانی و کاهش کیفیت عملکرد کارکنان می‌شوند. این مساله در نهایت بر سرعت و کیفیت اجرای پروژه تاثیر منفی خواهد گذاشت.

در مجموع می‌توان گفت که ایمنی یکی از ارکان اصلی موفقیت پروژه‌های ساختمانی است. رعایت ضوابط و الزامات مبحث ۱۲ مقررات ملی ساختمان نه تنها از جان افراد و سرمایه‌های موجود در پروژه محافظت می‌کند، بلکه موجب کاهش ریسک‌های اجرایی، جلوگیری از توقف‌های ناخواسته، کنترل هزینه‌ها و افزایش بهره‌وری می‌شود. در شرایط کنونی صنعت ساختمان که زمان و هزینه از اهمیت ویژه‌ای برخوردار هستند، توجه به اصول ایمنی می‌تواند نقش تعیین‌کننده‌ای در موفقیت فنی و اقتصادی پروژه‌ها داشته باشد. بنابراین لازم است تمامی عوامل اجرایی، کارفرمایان، پیمانکاران و مهندسان ناظر، ایمنی را به عنوان بخشی جدایی‌ناپذیر از فرآیند ساخت‌وساز مورد توجه قرار دهند و اجرای دقیق مقررات مربوطه را در تمامی مراحل پروژه دنبال کنند.

در پروژه‌های بزرگ‌مقیاس که تعداد نیروهای انسانی، حجم عملیات اجرایی و میزان سرمایه‌گذاری بسیار بالاست، اهمیت رعایت ایمنی دوچندان می‌شود. هرگونه توقف در فعالیت‌های اجرایی می‌تواند برنامه زمان‌بندی پروژه را بر هم زده و موجب افزایش هزینه‌های مستقیم و غیرمستقیم شود.

ایمنی در کارگاه‌های ساختمانی صرفا یک مجموعه دستورالعمل برای پیشگیری از حوادث نیست، بلکه ابزاری موثر برای مدیریت زمان، هزینه و کیفیت پروژه به شمار می‌رود. رعایت الزامات مبحث ۱۲ مقررات ملی ساختمان ضمن حفظ جان و سلامت افراد، زمینه اجرای منظم، اقتصادی و موفق پروژه‌های ساختمانی را فراهم کرده و از تحمیل هزینه‌های سنگین ناشی از تاخیر، خسارت و حوادث جلوگیری می‌کند.

مسوول اجرای ایمنی کیست؟

به گفته برخی مهندسان ساختمانی مسوولیت تامین و کنترل ایمنی تجهیزات سنگین و مهمی نظیر تاورکرین در پروژه‌های ساختمانی بر عهده عوامل دارای صلاحیت از جمله مجری پروژه، مهندس ناظر و کارشناس ایمنی (HSE) معرفی‌شده به سازمان نظام مهندسی است. سازمان نظام مهندسی نیز موظف است از طریق بازدیدهای دوره‌ای، عملکرد مهندسان ناظر، مجریان و کارشناسان HSE را مورد ارزیابی و کنترل قرار دهد. همچنین شهرداری مکلف است تاییدیه‌های ایمنی و چک‌لیست‌های مربوط به بازرسی‌های دوره‌ای را از تیم نظارت و ایمنی پروژه دریافت کرده و در صورت عدم ارائه گزارش‌های لازم یا تایید نشدن وضعیت ایمنی، نسبت به صدور اخطار و جلوگیری از ادامه فعالیت پروژه اقدام کند. به طور کلی، مسوولیت تمامی عملیات اجرایی و تجهیزات مورد استفاده در کارگاه ساختمانی بر عهده مجری پروژه است و مهندس ناظر نیز در چارچوب وظایف قانونی خود بر اجرای صحیح و ایمن عملیات نظارت می‌کند.

 مطابق الزامات مبحث دوازدهم مقررات ملی ساختمان، تجهیزاتی نظیر تاورکرین باید به‌صورت دوره‌ای توسط شرکت‌های بازرسی دارای صلاحیت مورد ارزیابی فنی قرار گیرند. نتیجه این بازرسی‌ها در قالب گواهی سلامت فنی صادر می‌شود که معمولا دارای اعتبار ۶‌ ماهه است و پس از پایان اعتبار آن، انجام بازرسی مجدد الزامی خواهد بود. علاوه بر این، پیش از آغاز هر شیفت کاری، اپراتور تاورکرین موظف است بازرسی‌های روزانه یا چشمی را انجام دهد تا از سلامت ظاهری، عملکرد صحیح تجهیزات و نبود علائم خرابی یا نقص اطمینان حاصل شود.