شارل هانری دو فوشهکور در ۱۰۰ سالگی درگذشت
وداع با مترجم فرانسوی حافظ
او از سال ۱۹۷۲ تدریس زبان و ادبیات فارسی را در موسسه ملی زبانها و تمدنهای شرقی آغاز کرد. همچنین از ۱۹۷۵ به مدت چهار سال مدیریت بخش ایرانشناسی موسسه فرانسوی پژوهش در ایران (IFRI) را بر عهده داشت و در همین دوران مجله بینالمللی Abstraca Iranica را پایهگذاری کرد و چند سال مدیر آن بود. دو فوشهکور در سال ۱۹۹۸ به سمت مدیریت واحد مطالعات شرقی و زبان عربی در دانشگاه سوربن برگزیده شد و چند سال مدیر بخش دکتری زبان و تمدن خاور نزدیک در همان دانشگاه بود.پرفسور دو فوشهکور در طول بیش از هفت دهه فعالیت علمی، سهمی ماندگار در شناساندن فرهنگ و ادب فارسی به جهان فرانسویزبان و گسترش مطالعات ایرانشناسی داشت. شهرت علمی او بیش از همه به سبب پژوهشهای عمیق درباره ادبیات کهن فارسی، بهویژه ترجمه و شرح دیوان حافظ به زبان فرانسوی است. کتاب Moralia که با عنوان «اخلاقیات؛ مفاهیم اخلاقی در ادبیات فارسی از سده سوم تا سده هفتم هجری» به فارسی ترجمه شده است از مهمترین آثار پژوهشی اوست و از منابع معتبر در شناخت اندیشه اخلاقی و عرفانی در ادبیات فارسی به شمار میآید.بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار در خردادماه ۱۳۸۶ شانزدهمین جایزه ادبی و تاریخی دکتر محمود افشار را به پاس تحقیقات ارزنده درباره زبان فارسی به شارل هانری دوفوشه کور اهدا کرده است.
البته نام او بیشتر به لطف ترجمهاش از دیوان حافظ شیرازی به زبان فرانسه، ترجمه مقالات شمس تبریزی و پژوهشها و تحقیقاتی که در حوزه ادبیات فارسی انجام داد، به گوش حلقههای ادبی و چهرههای شاخص فرهنگ و ادب ایران رسید و در شمار پژوهشگران شناخته شده ادبیات فارسی قرار گرفت.
او در مستندی به نام «مجنون» که به کارگردانی محمدعلی فارسی در سال ۲۰۱۲ در مورد او ساخته شده است، میگوید: «استاد زبان عربی در آن زمان به من گفت میبینم که علاقه زیادی به تمدن و فرهنگ مسلمانان پیدا کردهاید» و از قول این استاد ادامه میدهد: «اگر میخواهید که عمیقتر ترقی کنید، باید زبان فارسی را یاد بگیرید، چون ایرانیان در تاسیس تمدن ایرانی نقشی خیلی مهم داشتند».
این حرف توجه شارل هانری را به زبان فارسی جلب میکند و سبب بازگشت او به پاریس میشود تا زبان فارسی را فراگیرد. دوفوشه کور زبان و ادبیات فارسی را تا مقطع دکترا فرا میگیرد و رساله خود را با موضوع «توصیف طبیعت در ادبیات فارسی در قرن یازدهم» با راهنمایی استاد خود ژیلبر لازار مینویسد، کسی که بعدها یکی از دوستان نزدیک او میشود.
او همچنین از چهرههایی مانند ژان اوبَن، آندره مارتیه و هانری کوربن به عنوان استادان خود نام برده است که در این میانهانری کوربن نیز به قول دوفوشه کور، عمیقترین تاثیر را در شناخت ایران بر او میگذارد و همچنین، به علاوه اسلام، در شناخت منشأ مزدایی و زرتشتی این سرزمین پهناور نیز به او کمک میکند؛ شناختی که بعدها رد آن را در آثار او نیز میبینیم.
او در مقدمه کتاب «اخلاقیات»، پژوهشی که به مفاهیم اخلاقی در ادبیات فارسی از سده سوم تا سده هفتم هجری میپردازد، نوشته است: «فارسی نه عربی است و نه پهلوی و نه یونانی، بنابراین حامل فرهنگی است با مشخصات ویژه خویش. ما جایجای این فرهنگ، آهنگ تحول آن، پیوستگیها و واکنشهای آن را نسبت به گذشته خویش و وابستگی و نیز تاثیر آن را در تاریخ ایران بررسی نمودهایم تا بتوانیم این فرهنگ را در موقعیت خاص خود قرار دهیم. یکی از عوامل مهم در تازگی و اصالت فرهنگ ایرانی که اخلاق و نهایتا نحوه زندگی در آن توجه ما را به خود جلب کرده است، پیوستگی آن به گذشته و واکنش نسبت به آن است.»
دوفوشه کور در سال ۱۹۶۸ بخت این را پیدا میکند که به عنوان پژوهشگر مرکز ملی پژوهشهای علمی فرانسه (CNRS) به ایران سفر کند و یادآوری میکند که همصحبتی با ادبا و ایرانشناسانی مانند ذبیحالله صفا و ایرج افشار راهنمای او شده است.
او همچنین قدردان دیگر استادان و پژوهشگران ایرانی بود و از کسانی مانند نصرالله پورجوادی، بهاءالدین خرمشاهی وهاشم جاوید نیز نام برده است.
مهمترین اثر هانری دوفوشه کور ترجمه دیوان حافظ به زبان فرانسه است؛ اثری به نثر، با شرح و حاشیهنویسی مفصل برای مخاطب فرانسویِ ناآشنا با سنت شعر فارسی و فرهنگی، بسیار متفاوت با آنچه یک فرانسوی در آن تربیت شده است.
او همچنین بر بعضی از ترجمههای پراکندهای که پیش از او از دیوان حافظ صورت گرفته است نقد دارد و در مورد یکی از آنها، از ونسان مونتی که صد غزل از حافظ را ترجمه کرده است، میگوید: «این ترجمه یک اشکال خیلی اساسی دارد و آن این است که مترجم خواسته است شعر حافظ را به شعر فرانسه ترجمه کند؛ یعنی ترجمه منظوم، و این نمیشود. مگر میشود شعر حافظ را به شعر ترجمه کنیم؟» و تاکید میکند که در این صورت ترجمه شما از اصل متن دور میشود. او میگوید: «من نمیتوانستم به دانشجویان سفارش کنم که برای فهمیدن شعر حافظ این ترجمه را بخوانند، چون در هر غزل حداقل دو غلط جدی وجود دارد. شعر حافظ را به زبان ساده فرانسوی هم خیلی سخت میشود ترجمه کرد، چه رسد به آن که بخواهیم خودمان را مجبور کنیم به نظم فرانسوی دربیاوریم. شعر حافظ به این طور ترجمهها درنمیآید».
او در مستند «مجنون» تفسیری جالب از پیچیدگی شعر حافظ ارائه میکند: «حافظ دشوار است؛ چون خیلی ساده سخن میگوید.» و همچنین به یاد میآورد که از او میپرسند حافظ را با کدام شاعر فرانسوی میشود مقایسه کرد و پاسخ میدهد: «حافظ چیز دیگری است».
او در جای دیگری به دشواری این ترجمه اشاره کرده است که با وصف این که ۱۸ سال همواره با حافظ دمخور بوده، اما همیشه این هراس را داشته که آن را درست نفهمد و میگوید هنوز هم این ترس را دارد که خیلی چیزها را از دیوان حافظ نفهمیده باشد.
