پتانسیل شکوفانشده
گزارش سازمان ملل از هوش مصنوعی در ایران چه میگوید؟
تمرکز اصلی
گزارش فناوری و نوآوری ۲۰۲۵ کنفرانس تجارت و توسعه سازمان ملل متحد (آنکتاد)، نگاهی عمیق به آمادگی کشورهای جهان برای پذیرش فناوریهای مرزی همانند هوش مصنوعی، اینترنت اشیا و بلاکچین ارائه کرده است. در این گزارش، ایران با رتبه ۷۲ از ۱۶۶ کشور در شاخص آمادگی برای فناوریهای مرزی جای گرفته و تصویری ترکیبی از پیشرفتها و چالشهای این کشور در حوزه فناوری را به نمایش گذاشته است. این رتبه، بیانگر پیشرفت جزئی نسبت به سال ۲۰۲۲ است؛ جایی که ایران در رتبه ۷۳ قرار داشت؛ هرچند این ارتقا تنها یک پله است. این گزارش، که با عنوان «هوش مصنوعی فراگیر برای توسعه» منتشر شده، برای فعالان حوزه فناوری، سیاستگذاران و سرمایهگذاران ایرانی پیامهای مهمی دارد.
«فناوریهای مرزی» به مجموعهای از فناوریهای نوآورانه و پیشرفته اطلاق میشود که در مراحل اولیه توسعه قرار داشته و پتانسیل ایجاد تحولات بنیادین در اقتصاد، صنعت و جوامع را در دنیا دارند. این فناوریها، که بر اساس گزارش کنفرانس تجارت و توسعه سازمان ملل تعریف شدهاند، شامل هوش مصنوعی، اینترنت اشیا (IoT)، بلاکچین، دادههای بزرگ، روباتیک، چاپ سهبعدی، پهپادها، ویرایش ژن، شبکه ۵G، نانوتکنولوژی و فناوریهای انرژی پاک هستند.
این گزارش استدلال میکند که هوش مصنوعی نخستین فناوری در تاریخ است که قادر به تصمیمگیریهای مستقل است، که ایده «بیطرفی فناوری» را به چالش میکشد. برای اطمینان از توزیع عادلانه این قدرت، آنکتاد سه مولفه «زیرساخت» (برای دسترسی به محاسبات با کارایی بالا، مراکز داده و برق قابلاعتماد)، «دادهها» (ایجاد حاکمیت اخلاقی و ابتکارات دادهباز برای «تحریک» مدلهای هوش مصنوعی محلی) و «مهارتها» (ایجاد سواد هوش مصنوعی از طریق آموزش STEM برای جلوگیری از «فرار مغزها» که در آن استعدادهای محلی به کارهای کممهارت مانند برچسبگذاری دادهها سوق داده میشوند) را برای کشورهای در حال توسعه مورد توجه قرار میدهد.
رتبهبندیهای جهانی
گزارش ۲۰۲۵ شامل شاخص آمادگی فناوریهای پیشرو است که ۱۷۰ اقتصاد را بر اساس توانایی آنها در پذیرش و سازگاری با فناوریهایی مانند هوش مصنوعی، اینترنت اشیا و روباتیک رتبهبندی میکند. پیشتازان در این عرصه ایالاتمتحده، سوئد و بریتانیا هستند که همچنان در صدر فهرست قرار دارند. کشورهای بسیار موفق همانند هند (رتبه ۳۶)، برزیل، چین و فیلیپین هستند که عملکرد بسیار بهتری نسبت به سطح درآمدشان دارند. درباره شکاف ثروت هم باید گفت که ایالاتمتحده و چین بر سرمایهگذاری خصوصی تسلط دارند، بهطوری که ایالاتمتحده بهتنهایی تقریباً ۶۷ میلیارد دلار سرمایهگذاری در حوزه هوش مصنوعی در سال ۲۰۲۳ داشته است.
نیروی کار
گزارش سال ۲۰۲۵، تغییر اساسی در بازار کار جهانی را برجسته میکند. بر مبنای این گزارش، شاخص قرار گرفتن «در معرض خطر» بدین معناست که تقریباً ۴۰ درصد از مشاغل در سراسر جهان میتوانند تحت تاثیر هوش مصنوعی قرار گیرند. شاخص «خطر» هم به این معناست که اگر از کارگران دارای تحصیلات عالی در کشورهای در حال توسعه فقط برای وظایف تکراری پشتیبانی هوش مصنوعی بهجای توسعه سطح بالا استفاده شود، خطر «از دست دادن مهارت» آنها وجود دارد. همچنین شاخص «فرصت» به این معناست که هوش مصنوعی در بخشهایی همانند کشاورزی (کنترل آفات، پیشبینی عملکرد) و مراقبتهای بهداشتی (مدیریت همهگیری) میتواند نتایج را در کشورهای جنوب جهان به طرز چشمگیری بهبود بخشد.
توصیههای استراتژیک
کنفرانس تجارت و توسعه سازمان ملل خواستار تغییر سیاستهای «فناوریمحور» به «مردممحور» شد. بر مبنای، سیاست صنعتی، کشورهای در حال توسعه باید هوش مصنوعی را بهعنوان ستونی از استراتژی صنعتی ملی در نظر بگیرند. بر مبنای شاخص حکومت جهانی، ۱۱۸ کشور (عمدتاً کشورهای جنوب جهان) در حال حاضر از مباحث اصلی حکومت جهانی هوش مصنوعی کنار گذاشته شدهاند. این گزارش از چهارچوب بینالمللی فراگیر حمایت میکند. شاخص نوآوری باز نشان از ترویج هوش مصنوعی متنباز برای جلوگیری از انحصارگرایی صنعت از سوی تعداد انگشتشماری از شرکتهای بزرگ فناور دارد.
جایگاه ایران
در گزارش آنکتاد ایران با امتیاز ۵۴/۰ در دسته کشورهای با درآمد متوسط به بالا قرار گرفته و در مقایسه با برخی همسایگان، همانند ترکیه (رتبه ۴۳) و امارات متحده عربی (رتبه ۳۱)، در جایگاه پایینتری ایستاده است. بااینحال، رتبه ۷۲ ایران نشاندهنده تلاشهای این کشور برای توسعه زیرساختهای فناوری، بهویژه در زمینه تحقیق و توسعه (R&D) است که در آن رتبه قابلتوجه ۳۵ جهانی را کسب کرده است. شاخص آمادگی آنکتاد برای ۱۶۶ کشور از پنج زیرشاخص اصلی تشکیل شده است:
فناوری اطلاعات و ارتباطات (ICT)، مهارتها، تحقیق و توسعه، صنعت و مالی. عملکرد ایران در این زیرشاخصها به شرح زیر است.
تحقیق و توسعه (R&D): رتبه ۳۵، نشانهای از سرمایهگذاری قوی در نوآوری و پژوهش است.
مهارتها (Skills): رتبه ۸۲، که نشاندهنده نیاز به بهبود آموزشهای تخصصی فناوری است.
فناوری اطلاعات و ارتباطات (ICT): رتبه ۹۴، که به محدودیتهای زیرساختی مانند دسترسی به اینترنت پرسرعت اشاره دارد.
صنعت (Industry): رتبه ۹۴، که نشاندهنده شکاف در بهکارگیری فناوری در بخشهای صنعتی است.
مالی (Finance): رتبه ۵۶، که بیانگر دسترسی متوسط به منابع مالی برای نوآوری است.
این آمارها نشان میدهند که ایران در برخی حوزهها همانند پژوهش پیشرو است، اما در زیرساختهای دیجیتال و صنعتی با چالشهایی مواجه است.
نقطه قوت
یکی از نکات برجسته گزارش آنکتاد، تمرکز آن بر آمادگی کشورها برای پذیرش هوش مصنوعی (AI) است. ایران در این زمینه عملکردی دوگانه دارد. نمودارهای گزارش به شرح زیر است.
زیرساختهای هوش مصنوعی: ایران بهعنوان کاربر فعال یا به قول گزارش «Practitioner» طبقهبندی شده و با ۸۰ درصد کاربران اینترنت و سرمایهگذاری قابلتوجه در خدمات مخابراتی شناخته میشود. این نشاندهنده دسترسی گسترده به اینترنت است، اما توسعه زیرساختهای پیشرفتهتر هنوز در مراحل ابتدایی است.
دادههای هوش مصنوعی: ایران در این بخش بهعنوان رهبر (Leader) با دسترسی بالا به پهنباند ثابت و ترافیک اینترنت قابلتوجه شناخته شده است. این امر میتواند به معنای پتانسیل قوی برای توسعه برنامههای هوش مصنوعی مبتنی بر داده باشد. توجه کنید که ایران «رهبر» هوش مصنوعی نیست، بلکه میتواند با توجه به شرایط، در این زمینه اقدامات مهمی انجام دهد. در زمینه مهارتهای هوش مصنوعی نیز ایران دوباره در دسته «کاربر فعال» قرار دارد، با ۲۰ درصد جمعیت در سن کار دارای مدرک پیشرفته و حضور قابلقبول توسعهدهندگان در پلتفرمهایی مانند GitHub. بااینحال، برای رقابت با کشورهای پیشرو، نیاز به آموزش بیشتر نیروی کار احساس میشود.
یافتهها حاکی از آن است که ایران ظرفیت زیادی در دادهمحوری و پژوهش هوش مصنوعی دارد، اما باید شکافهای مهارتی و زیرساختی را پر کند.
چالشها و فرصتها
گزارش آنکتاد نشان میدهد که ایران در مسیر توسعه فناوری گامهای مهمی برداشته، اما موانعی مانند انزوای اقتصادی، محدودیتهای زیرساختی و کمبود مهارتهای تخصصی میتوانند سرعت پیشرفت را کاهش دهند. آنطور که بهنظر میرسد ایران استعداد و انگیزه لازم برای تبدیل شدن به بازیگر منطقهای در فناوری را دارد، اما نیاز به سرمایهگذاری هدفمند در آموزش و زیرساختهای دیجیتال احساس میشود. از سوی دیگر، رتبه بالای ایران در تحقیق و توسعه و دسترسی به دادههای دیجیتال، فرصتهایی را برای همکاریهای بینالمللی و جذب سرمایهگذاری خارجی ایجاد میکند. بهویژه، با توجه به همکاریهای اخیر ایران با کشورهایی همانند چین و روسیه در زمینه هوش مصنوعی، امکان بهرهبرداری از این پتانسیل وجود دارد و شاید رفع تحریمها بتواند در آینده این مسیر را متحول کند.
چشمانداز آینده
کارشناسان بر این باورند که برای بهبود جایگاه ایران در شاخصهای جهانی فناوری، چند اقدام ضروری است:
تقویت زیرساختهای دیجیتال: سرمایهگذاری در پهنباند پرسرعت و فناوری ۵G برای بهبود رتبه ICT.
آموزش مهارتهای پیشرفته: گسترش برنامههای آموزشی در زمینه هوش مصنوعی، بلاکچین و سایر فناوریهای مرزی.
حمایت از بخش خصوصی: کاهش موانع برای استارتآپها و شرکتهای فناوری برای تقویت نوآوری.
همکاری بینالمللی: گسترش مشارکتها با کشورهای پیشرو در فناوری برای انتقال دانش و فناوری.
پیام جهانی آنکتاد
گزارش آنکتاد تنها به ایران محدود نمیشود؛ این گزارش هشداری جهانی درباره شکاف روبه رشد میان کشورهای توسعهیافته و در حال توسعه در پذیرش فناوریهای مرزی است. آنکتاد تاکید میکند که بدون اقدام هماهنگ، کشورهای در حال توسعه ممکن است از مزایای انقلاب دیجیتال عقب بمانند. برای ایران، این گزارش هم زنگ خطر است و هم نقشه راه برای آینده. گزارش فناوری و نوآوری سال ۲۰۲۵ آنکتاد تصویری روشن از جایگاه ایران در اکوسیستم جهانی فناوری ارائه میدهد. بر مبنای این گزارش، ایران کشوری با پتانسیل بالا در پژوهش و دادهمحوری، با چالشهایی در زیرساخت و مهارتهاست. برای ایران، این گزارش نهتنها ارزیابی، بلکه دعوت به اقدام است که با سرمایهگذاری هوشمندانه و اصلاحات ساختاری، به بازیگری تاثیرگذار در فناوریهای مرزی تبدیل شود.
