پارادوکس «کنترل بارگذاری» و «محدودیت آبی» در مجموعه تهران-البرز مورد بررسی شورای عالی شهرسازی و معماری کشور قرار گرفت
«پارادوکس آبی» در قوانین
طرح توسعه محدوده نظرآباد کرج بهدليل «آب» تعديل شد
صدیقه نژادقربان: دو قانون جوانی جمعیت و جهش تولید مسکن ملی شورای عالی شهرسازی و معماری را مکلف کرده است تا محدوده شهرها را از طریق عرضه زمین گسترش دهد؛ اما در عمل استعداد شهرها برای بارگذاری بیشتر جمعیت را تشدید میکند. این تکالیف اگرچه میتواند باعث افزایش عرضه مسکن شود، اما همزمان شکاف بین منابع آبی موجود، دست کم در شهرهای بزرگ و مصارف آبی را بیشتر میکند؛ موضوعی که به تشدید ناترازی آب منجر میشود. این پارادوکس محور بحثهای روز گذشته اعضای شورای عالی شهرسازی و معماری بود که محدوده یکی از شهرهای بزرگ و استراتژیک در مجموعه تهران-البرز را در جهت اجرای تکالیف مرتبط با همین قانون گسترش دهند. این در حالی است که شورای عالی در هفتههای گذشته، در راستای سازگاری «ناترازی شدید آبی» برای آینده تهران و البرز مهار بحران کمآبی شدید تهران را به تصویب نهایی رساند.
براساس این مصوبه، بارگذاری جمعیتی، ساختمانی و صنعتی محدود شده و صدور مجوزها صرفا تحت شرایط و ضوابط خاص امکانپذیر خواهد بود. درحالیکه دیروز با دستورکاری به نوعی مغایر با مصوبه قبلی خود مواجه شد، اما در راستای حل این پارادوکس که هم اجرای قوانین تکلیفی عملی شود و هم خللی در مصوبه بحران کمآبی شدید مجموعه تهران-البرز ایجاد نشود، طرح جامع نظرآباد را که قرار بود ظرف مدت 8سال بار جمعیتی را بیش از 18هزار نفر افزایش دهد، آن را به افزایش جمعیت ظرف 21سال با افزایش 24هزار نفری رساند.
هجدهمین جلسه شورای عالی شهرسازی و معماری در سال جاری که در روز گذشته برگزار شد 4طرح تصویبی به همراه داشت. باتوجه به سیاست دولت مبنی بر موضوع تمرکززدایی و پالایش عملکردی منطقه تهران و البرز، طرح جامع نظرآباد مشروط بر محدودیت در بارگذاری جمعیتی تا حدی که امکان تامین آب برای جمعیت آن وجود داشته باشد، تصویب شد. نظرآباد که یکی از شهرهای کلیدی استان البرزبه شمار میرود در طرح تصویبی جامع آن مقرر شد تا سیاستگذاریها و توسعه محدوده این شهر، با «حداقل رشد طبیعی جمعیت و بدون افزایش محدوده کالبدی» تا سال 1425 اجرایی شود. موضوع دوم الحاق 171هکتار به برای نهضت ملی مسکن در شهر سیرجان بود و موضوع سوم الحاق 75هکتار برای مسکن ملی مسکن در شهر اسفراین بود. این دو شهر هم در همین چارچوب در قالب نهضت ملی مسکن تصویب شدند که در فرآیند تولید مسکن قرار خواهند گرفت. موضوع چهارم نیز به بررسی بازنگری طرح جامع شهر کوهدشت در استان لرستان پرداخت.
طرح جامع پیشنهادی نظرآباد
نظرآباد واقع در جنوب استان البرز که به لحاظ جغرافیایی بهدلیل نزدیکی به تهران و مجاورت آزادراه قزوین-رشت و جاده قدیم از اهمیت بالایی قرار دارد. این شهر از سال1345 شکل گرفت. در ابتدا به شکل روستا بوده که با ایجاد کارخانههایی صنعتی و انتقال بخشی از صنایع به این منطقه، با افزایش جمعیت تبدیل به شهر و سپس شهرستان شد. این منطقه از منظر کریدوری و آمایش استانی بهعنوان منطقهای صنعتی، کشاورزی، گردشگری و از شریانهای اصلی جادهای و ریلی در کشور بهشمار میرود. کارکرد قالب در این شهر صنعتی و کشاورزی است. بخش زیادی از زمینهای اطراف شهر را اراضی کشاورزی تشکیل میدهند؛ اما تقریبا در کل این منطقه از شمال تا جنوب، گسلی در اطراف قرار دارد که به محدوده شهری وارد نشده است. مطابق با اطلس فرونشست استان البرز، نظرآباد در قسمت شمالی شهر و در قسمت جنوبی آن در پهنه فرونشستی زمین قرار دارد. شهری با جمعیت بیش از 119هزار نفر که عمده تراکم جمعیت آن در مرکز قرار گرفته و با کمبود کاربریهای آموزشی ورزشی و.. مطابق با استاندارد شورای عالی شهرسازی مواجه است.
طرح جامع جدید که از سوی شهرداری نظرآباد در شورای عالی شهرسازی مطرح شد، سه هدف بارگذاری جمعیتی طی 8سال و الحاق 13هکتار به محدوده شهری را در دستور کار قرار داد، اما طرح توسعه شهری و بارگذاری جمعیتی بهدلیل گسترش بحران بیآبی، موضوع کشاورزی و فرونشست تعدیل شد. در طرح جامع قبلی با عنوان طرح راهبرد ساختاری که در سال1400 تهیه شده بود، برای جمعیت 145هزار نفری در محدوده مساحت 2119 هکتار در حریم 2134 هکتار در نظر گرفته شده بود که طی یک روند 30ساله جمعیتی شهری با احتساب مهاجرت و رشد طبیعی جمعیت با رشد 2درصدی همراه بود؛ اما در طرح جامع جدید با رشد متوسط 1.8 جمعیت تا تا سال 1412 به 163هزار نفر برسد.
سه چالش پیش روی نظرآباد
در بررسی اولیه، اعضای شورای شهر بارگذاری جمعیت را تا سال1415 و رسیدن به جمعیت 163هزار در تصویب اولیه قرار گرفت؛ اما پس از آن در راستای پارادوکس با مصوبه مهار بحران کمآبی شدید تهران، تحقق اینبارگذاری را تا سال1425 به تصویب رساند؛ زیرا در این طرح پیشنهادی، موضوع تامین منابع آبی متناسب با بارگذاری جمعیتی جدید در نظر گرفته نشد. براساس بررسیهای صورتگرفته، پهنه آبی دشت تهران-البرز موضوعی کاملا مرتبط به یکدیگر هستند و نمیتوان جنوب البرز را از آن جدا کرد. بنابر گفته نماینده سازمان محیط زیست، ابهاماتی در راستای میزان بارگذاری در طرح پیشنهادی نظرآباد وجود دارد، با وجود کمبود منابع آبی در این منطقه، اثری از موضوع محدود کردن بحث جمعیت در این طرح وجود ندارد و با توجه به وضعیت آبی، بارگذاری جمعیتی منابع آبی را با خطر جدی مواجه خواهد کرد. در واقع، اگرچه، این منطقه عمدتا با کاربری کشاورزی شناخته میشود، اما اشارهای به موضوع مدیریت آب نشده و حتی در راستای کاهش فرونشست برنامهای ارائه نشد. مطالعاتی که در حوزه آبی این منطقه صورت گرفته است، نشان میدهد، طرح فعلی با نقصانی مواجه است؛ زیرا نه تنها نباید جمعیت جدیدی به آن اضافه کرد، بلکه باید در راستای کاهش بار جمعیتی از این منطقه گام برداشت.
در واقع، جمعیت تهران با جمعیت در جنوب البرز منافع آبی مشترک دارند و علت فرونشست در جنوب این شهر، ناشی از برداشت بیرویه از منابع آب زیرزمینی است، همچنین برای انتقال آب به این منطقه فشار زیادی به آبهای سطحی همچون سد طالقان وارد شده است. بنابراین بارگذاری جمعیتی عملا امکانپذیر نیست. براساس مطالعات صورتگرفته، بارگذاری جمعیت جدید در نظرآباد با توجه به بحران کمآبی در دو استان تهران و البرز، تا سال1425، میتواند سطح جمعیتی خود را به 169هزار نفر برساند. از این رو جمعیت 163هزار نفری با توجه به منابع آبی و موقعیت منطقهای امکانپذیر نیست و تا سال1415 این شهر ظرفیت جمعیتی تا حدود 15هزار نفر را دارد. در واقع، بهدلیل کمبود آب در دشت تهران-البرز، امکان بارگذاری جدید برای این جمعیت وجود ندارد.
اگرچه دولت استراتژی و سیاست تمرکزدایی از پایتخت و بارگذاری جمعیتی را از اهداف جدی خود قرار داده، اما این سیاستها در شهرستانهایی همچون نظرآباد که با مشکلات عدیده فرونشست و کمبود آب مواجه است، در تقابل هستند. بنابراین، نیاز به تغییراتی در نحوه این برنامه افزایش جمعیتی و بارگذاری جمعیتی در خارج از پایتخت است. از همین رو، مصوبه 22بندی شورای عالی شهرسازی در حوزه استان البرز و تهران باید ملاک عمل قرار گیرد و پیرو این مصوبه از هرگونه بارگذاری جمعیتی در استان البرز در حوزههای مختلف همچون صنعتی جلوگیری کرد. اما با توجه به قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت، رشد طبیعی جمعیت شهر ناگزیر است؛ اما نمیتوان کمبود شدید آب را که در آبان و آذر در بالاترین سطح ممکن رسید، نادیده گرفت. بارگذاری جمعیتی نباید همراه با مهاجرت باشد و صرفا باید رشد طبیعی جمعیت را لحاظ کند.
وزیر راه و شهرسازی نیز معتقد است نمیتوان دو قانون افزایش طرح جمعیت و جهش مسکن ملی را نادیده گرفت؛ در واقع دو قانون پیچیده در شورای عالی شهرسازی وجود دارد که یکی مربوط به قانون جهش تولید مسکن ملی است و دیگری قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت.اما این به این معنا نیست که بهدلیل تبعیت صرف از قانون جوانی جمعیت موضوع کم آبی و عدم تابآوری محیط زیست در صورت بارگذاری جمعیتی جدید را نادیده گرفت، بلکه باید پیشنهادهای جدیدی در رابطه با موضوعات و مشکلات موجود ارائه شود و بتوان تغییراتی در این قوانین ایجاد کرد که در تقابل با یکدیگر قرار نگیرند. در واقع جوانی جمعیت به معنای بستن و عدم تغییر نیست.
