تحلیل صنعت آمونیاک با رویکرد مصرف جدید (بخش پایانی)

منطقه CIS و بالتیک

در سال ۲۰۱۳ ظرفیت آمونیاک CIS و بالتیک ۲۱.۸ میلیون تن بوده است که تا سال ۲۰۲۳ این میزان به ۲۵.۲ میلیون تن افزایش یافته است. با توجه به اطلاعات به دست آمده از گزارش CEH تا سال ۲۰۲۸ ظرفیت تولید آمونیاک این منطقه به حدود ۲۶.۶ میلیون تن افزایش می‌یابد. پیش‌بینی می‌شود میزان تولید آمونیاک از ۱۶.۱ میلیون تن در سال ۲۰۲۳ به حدود ۲۱.۱ میلیون تن در سال ۲۰۲۸ برسد. صادرات آمونیاک CIS و بالتیک از حدود ۳.۸ میلیون تن در سال ۲۰۱۳ به ۸۵۷ هزارتن در سال ۲۰۲۳ کاهش یافته است که پیش‌بینی می‌شود تا سال ۲۰۲۸ میزان آمونیاک صادراتی از CIS و بالتیک به ۲.۱ میلیون تن افزایش یابد. همچنین میزان واردات آمونیاک در این منطقه نیز از ۳۰۲‌هزار تن در سال ۲۰۱۳ به ۳۷۶‌هزار تن در سال ۲۰۲۳ افزایش یافته است و پیش‌بینی می‌شود که میزان واردات این محصول تا سال ۲۰۲۸ به حدود ۶۹۰‌هزار تن افزایش یابد.

با توجه به جنگ اوکراین و روسیه صادرات آمونیاک ازCIS و بالتیک به سایر مناطق جهان کاهش قابل ملاحظه‌ای داشته است و در سال ۲۰۲۳، صادرات تنها ۵.۳‌درصد از تولید منطقه را به خود اختصاص داده است. افزایش تولید و به‌دنبال آن افزایش واردات آمونیاک به دلیل رشد مصرف در کاربرد جدید در این صنعت است که از آن به عنوان تقاضای Low-Carbon نام برده می‌شود که موجب شده میزان تولید آمونیاک در سال ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۸ حدود۶.۲ میلیون تن و واردات این محصول نیز در این بازه زمانی حدود ۲.۶ میلیون تن افزایش یابد.

میزان مصرف آمونیاک در CIS و بالتیک طی سال‌های ۲۰۱۳ تا ۲۰۲۳ شاهد رشد ۳.۲ درصدی بوده است اما بعد از جنگ به شدت کاهش یافته است. در سال ۲۰۲۳، روسیه ۶۹‌درصد از مصارف آمونیاک این منطقه را به خود اختصاص داده است و بعد از آن ازبکستان با ۷.۵ درصد، اوکراین با ۵.۴‌درصد و ترکمنستان با ۵.۱‌درصد در رتبه‌های بعدی مصرف‌کنندگان آمونیاک در CIS و بالتیک قرار گرفته‌اند.

منطقه خاورمیانه

میزان ظرفیت آمونیاک خاورمیانه طی سال‌های ۲۰۱۸ تا ۲۰۲۳ شاهد رشد ۲.۱ درصدی بوده است و پیش‌بینی می‌شود طی سال‌های ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۳ با نرخ رشد ۶.۵‌درصد از ۱۹.۳ میلیون تن در سال ۲۰۲۳ به ۲۶.۵ میلیون تن در سال ۲۰۲۸ افزایش یابد. عربستان سعودی و ایران بزرگ‌ترین تولیدکنندگان آمونیاک در خاورمیانه به شمار می‌روند که به ترتیب حدود ۳۰ و ۲۸‌درصد از مجموع ظرفیت جهانی متعلق به این دو کشور است و پس از آن قطر و عمان به ترتیب با ۱۵.۳ و ۹.۸‌درصد در جایگاه سوم و چهارم قرار گرفته‌اند.

پیش‌بینی می‌شود میزان تولید آمونیاک از ۱۷ میلیون تن در سال ۲۰۲۳ به حدود ۲۶ میلیون تن در سال ۲۰۲۸ برسد. صادرات آمونیاک خاورمیانه از حدود ۲.۲ میلیون تن در سال ۲۰۱۳ به حدود ۴ میلیون تن در سال ۲۰۲۳ افزایش یافته است و پیش‌بینی می‌شود تا سال ۲۰۲۸ میزان آمونیاک صادراتی از خاورمیانه به ۹.۳ میلیون تن افزایش یابد. همچنین میزان واردات آمونیاک در این منطقه نیز از۷۷۹‌هزار تن در سال ۲۰۱۳ به ۱.۴ میلیون تن در سال ۲۰۲۳ افزایش یافته است و پیش‌بینی می‌شود که میزان واردات این محصول تا سال ۲۰۲۸ به حدود ۱.۶ میلیون تن افزایش یابد.

با توجه به اطلاعات ارائه شده توسط CEH، خاورمیانه یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان آمونیاک در جهان است و طی ۱۰ سال گذشته ظرفیت تولید خود را به میزان قابل‌توجهی افزایش داده است. صادرات در دو سال گذشته بسیار افزایش یافته است و انتظار می‌رود در دوره پیش‌بینی افزایش بیشتری داشته باشد. محرک اصلی رشد تولید و صادرات تا سال ۲۰۲۸ و پس از آن مربوط به تولید آمونیاک آبی و سبز است.

خاورمیانه به عنوان تولیدکننده بزرگ آمونیاک در جهان شناخته می‌شود و رشد قابل ملاحظه این منطقه در تولید آمونیاک طی سال‌های گذشته عمدتا ناشی از در دسترس بودن گاز طبیعی ارزان‌قیمت در این منطقه است. میزان تولید آمونیاک طی سال‌های ۲۰۱۳ تا ۲۰۲۳ شاهد رشد سالانه ۳.۵‌درصد بوده است و پیش‌بینی می‌شود که طی سال‌های ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۸ با رشد سالانه ۸.۸‌درصد افزایش یابد که این افزایش عمدتا ناشی از تولید آمونیاک سبز و آبی است که بخش زیادی از آن در بازار‌های صادراتی عرضه می‌شود. عربستان سعودی، ایران و قطر به ترتیب ۳۱.۷ درصد، ۲۵.۱‌درصد و ۱۸.۹‌درصد از مجموع تولید منطقه در سال ۲۰۲۳ را به خود اختصاص داده‌اند.

مصرف آمونیاک خاورمیانه طی سال‌های ۲۰۱۳تا ۲۰۲۳ سالانه ۲.۹‌درصد افزایش یافته است و پیش‌بینی می‌شود طی سال‌های ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۳ با رشد سالانه ۴.۸‌درصد افزایش یابد. طبق پیش‌بینی CEH، رشد مصرف در آینده عمدتا توسط عربستان سعودی، ترکیه و امارات متحده عربی هدایت خواهد شد. در شکل ۱۶ میزان مصرف آمونیاک در خاورمیانه به تفکیک کشور‌های منطقه طی سال‌های ۲۰۱۳ تا ۲۰۲۸ ارائه شده است. در سال ۲۰۲۳، ایران با ۲۷درصد، عربستان سعودی با ۲۳‌درصد و قطر با ۱۹‌درصد از مجموع مصرف آمونیاک منطقه‌ای، به عنوان مصرف‌کنندگان پیشرو در خاورمیانه به شمار می‌روند.

با توجه به اطلاعات ارائه شده توسط CEH در سال ۲۰۲۳، تولید اوره ۸۲.۱‌درصد از مصرف آمونیاک را به خود اختصاص داده است و پس از آن آمونیوم فسفات و آمونیوم نیترات به ترتیب ۷.۷‌درصد و ۴.۶‌درصد را به خود اختصاص داده‌اند. همچنین در سال ۲۰۲۳، تنها ۰.۴‌درصد از مجموع مصارف آمونیاک خاورمیانه متعلق به کاربرد‌های شیمیایی بوده است و عمده مصارف شیمیایی به تولید آکریلونیتریل با حدود ۶۵‌درصد اختصاص یافته است و مابقی در تولید آلکیل آمین‌ها با ۳۴‌درصد مصرف شده است.

بر اساس اطلاعات ارائه شده در CEH، در سال‌های گذشته این منطقه بزرگ‌ترین صادر‌کننده آمونیاک در جهان بوده است. صادرات از این منطقه طی سال‌های ۲۰۲۳-۲۰۱۳ شاهد نرخ رشد سالانه ۵.۹‌درصد بوده و طی سال‌های ۲۰۲۲ تا ۲۰۲۳ به میزان قابل‌توجهی افزایش یافته و کاهش صادرات از روسیه در نتیجه تحریم‌های اعمال شده به دلیل درگیری روسیه و اوکراین را جبران کرده است. عربستان سعودی با ۶۱.۵‌درصد از کل صادرات منطقه در سال ۲۰۲۳ بزرگ‌ترین صادرکننده در خاورمیانه به شمار می‌رود و بعد از آن قطر، ایران و عمان به ترتیب با ۱۱.۷ درصد، ۱۰.۶‌درصد و ۹.۶‌درصد در رتبه‌های بعدی قرار گرفته‌‌‌اند. پیش‌بینی می‌شود که صادرات آمونیاک در طول دوره پیش‌بینی سالانه ۱۸.۲‌درصد افزایش یابد که عمدتا ناشی از صادرات آمونیاک low carbon (سبز و آبی) است. در مجموع میزان صادرات آمونیاک از خاورمیانه از میزان ۴ میلیون تن در سال ۲۰۲۳ به حدود ۹.۳ میلیون تن در سال ۲۰۲۸ خواهد رسید. واردات آمونیاک خاورمیانه طی سال‌های ۲۰۲۳-۲۰۱۳ در حدود ۶.۵‌درصد افزایش یافته است. در سال۲۰۲۳ ترکیه با ۴۷.۹‌درصد از مجموع واردات بزرگ‌ترین واردکننده خاورمیانه به شمار می‌رود و پس از آن اردن و اسرائیل به ترتیب با ۱۴.۲‌درصد و ۴.۶‌درصد در رتبه‌های بعدی قرار گرفته‌‌‌اند. در مجموع میزان واردات آمونیاک به خاورمیانه از ۱.۵ میلیون تن در سال ۲۰۲۳ به ۱.۶ میلیون تن در سال ۲۰۲۸ خواهد رسید.

منطقه شبه‌قاره هند

در سال ۲۰۱۳ ظرفیت آمونیاک شبه‌قاره هند ۱۷.۴ میلیون تن بوده است که تا سال ۲۰۲۳ این میزان به ۲۱.۴ میلیون تن افزایش یافته است.  صادرات آمونیاک شبه‌قاره هند از حدود ۲۰‌هزار تن در سال ۲۰۱۳ به ۹۵‌هزار تن در سال ۲۰۲۳ افزایش یافته است که پیش‌بینی می‌شود تا سال ۲۰۲۸ میزان آمونیاک صادراتی از شبه‌قاره هند به ۹۷۱ هزارتن افزایش یابد. همچنین میزان واردات آمونیاک در این منطقه نیز از ۱.۴ میلیون تن در سال ۲۰۱۳ به حدود ۲ میلیون تن در سال ۲۰۲۳ افزایش یافته است و پیش‌بینی می‌شود که میزان واردات این محصول تا سال ۲۰۲۸ به حدود ۲.۷ میلیون تن افزایش یابد.

کشور چین

در سال ۲۰۱۳ ظرفیت آمونیاک چین ۶۰.۸ میلیون تن بوده است که تا سال ۲۰۲۳ این میزان به ۵۵.۶ میلیون تن کاهش یافته است. با توجه به اطلاعات به دست آمده از گزارش CEH تا سال ۲۰۲۸ ظرفیت تولید آمونیاک چین به حدود ۶۱ میلیون تن افزایش می‌یابد. پیش‌بینی می‌شود میزان تولید آمونیاک از ۵۰.۱ میلیون تن در سال ۲۰۲۳ به حدود ۵۱.۱ میلیون تن در سال ۲۰۲۸ برسد. صادرات آمونیاک چین از حدود ۳۴‌هزار تن در سال ۲۰۱۳ به ۹۲ هزارتن در سال ۲۰۲۳ افزایش یافته است که پیش‌بینی می‌شود تا سال ۲۰۲۸ میزان آمونیاک صادراتی از چین به ۴۱۹‌هزار تن افزایش یابد. همچنین میزان واردات آمونیاک در این منطقه نیز از ۲۳۸‌هزار تن در سال ۲۰۱۳ به ۲۴۲‌هزار تن در سال ۲۰۲۳ افزایش یافته است و پیش‌بینی می‌شود که میزان واردات این محصول تا سال ۲۰۲۸ به حدود ۳۲۹‌هزار تن افزایش یابد.

چین بزرگ‌ترین تولیدکننده و مصرف‌کننده آمونیاک در جهان است. سرزمین اصلی چین ۳۲.۲‌درصد از مجموع تولید جهانی و ۳۲.۳‌درصد از مجموع مصرف جهانی در سال ۲۰۲۳ را به خود اختصاص داده است. پیش‌بینی می‌شود مصرف آمونیاک در این منطقه طی سال‌های ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۸ تنها ۰.۳‌درصد افزایش یابد. چین به عنوان واردکننده جزئی در جهان شناخته می‌شود اما صادرات آن در سال ۲۰۲۲ افزایش یافته و منجر به تبدیل چین به صادرکننده آمونیاک در سال ۲۰۲۲ شده است.  در سال ۲۰۲۳، اصلی‌ترین بازار مصرف آمونیاک در چین، متعلق به اوره بوده است به‌طوری که ۵۳.۸‌درصد از میزان مصرف آمونیاک در این منطقه را به خود اختصاص داده است.

واردات آمونیاک در سال ۲۰۲۲ در حدود ۱۹۰‌هزار تن بوده است که ۰.۳۸‌درصد از مجموع مصرف آمونیاک در سرزمین چین و ۱.۳‌درصد از بازار واردات جهانی آمونیاک را شامل می‌شود. بیشترین واردات آمونیاک در چین از اندونزی، عربستان سعودی و مالزی به ترتیب با حدود ۵۸.۵ درصد، ۲۳.۹‌درصد و ۱۴.۲‌درصد از مجموع واردات بوده است.

تحلیل آمونیاک در ایران

با بررسی‌‌‌های انجام گرفته ظرفیت آمونیاک کشور از ۶.۲ میلیون تن در سال ۱۳۹۹ به ۶.۵ میلیون تن در سال ۱۴۰۲ افزایش یافته است. با توجه به نرخ عملیاتی ۷۶درصد در سال ۱۴۰۲، میزان تولید آمونیاک کشور حدود ۵ میلیون تن ارزیابی شده است. با درنظر گرفتن میزان طرح‌های قابل بهره‌برداری در کشور تا سال ۱۴۰۸ پیش‌بینی می‌شود که ظرفیت آمونیاک به حدود ۸ میلیون تن خواهد رسید. آمونیاک تولیدی در کشور حدود۸۷‌درصد به منظور تامین تقاضا در داخل کشور مصرف شده و ۱۳‌درصد آن نیز صادر می‌شود. با بررسی‌های صورت گرفته عمده تولید آمونیاک کشور در شرکت پتروشیمی پردیس و شیراز است به طوری که ۶۲‌درصد از آمونیاک تولید شده در سال ۱۴۰۲ متعلق به این دو شرکت است.  در حال حاضر ۷ واحد تولید آمونیاک در کشور با مجموع ظرفیت ۶.۵ میلیون تن در حال فعالیت هستند. مجموع تولید آمونیاک کشور در سال ۱۴۰۲ در حدود ۵ میلیون تن بوده است که نسبت به سال‌های گذشته روند افزایشی داشته است.

در شکل زیر سهم شرکت‌های تولیدکننده از میزان تولید آمونیاک کشور در سال ۱۴۰۲ ارائه شده است. با توجه به شکل، پتروشیمی پردیس و پتروشیمی شیراز به ترتیب ۴۰ و ۲۲‌درصد از مجموع تولید آمونیاک در کشور را به خود اختصاص داده‌اند و در رتبه اول و دوم تولیدکنندگان این محصول قرار گرفته‌اند.

در حال حاضر ۸ طرح تولید آمونیاک با مجموع ظرفیت ۴.۵ میلیون تن در کشور وجود دارد. انتظار می‌رود، با توجه به‌ پیشرفت بالای ۵۰ درصدی پتروشیمی هنگام، توسعه صنعت لاوان و فاز دوم صنایع پتروشیمی کرمانشاه با مجموع ظرفیت ۱.۴ میلیون تن این طرح‌ها تا سال ۱۴۰۷ وارد خط تولید شده و به بهره‌برداری خواهند رسید. در نتیجه بهره‌برداری از سایر طرح‌های آمونیاک، با توجه به‌درصد پیشرفت پایینی که ثبت نموده‌اند تا چند سال آتی دور از انتظار است. طرح صنعت پتروشیمی گیلان جزو طرح‌های ارائه شده در وزارت صمت است و با بررسی‌های صورت گرفته با توجه به اینکه گاز طبیعی خوراک آمونیاک است، طرح‌های این محصول نیز باید موفق به اخذ موافقت اصولی از شرکت ملی صنایع پتروشیمی جهت تامین خوراک موردنیاز خود باشند.  اوره، آمونیوم نیترات، کلسیم آمونیوم نیترات، آمونیوم فسفات، مونو پتاسیم فسفات، آمونیوم سولفات، آمونیوم کلراید، آمونیوم بی‌‌‌کربنات، هیدروژن سیانید و آکریلونیتریل ازکاربردهای رایج آمونیاک هستند،  همان‌طور که از نمودار زیر مشخص است حدود ۷۵‌درصد از آمونیاک تولیدی کشور در تولید اوره، ۱۳‌درصد جهت صادرات و حدود ۱۲‌درصد از این میزان نیز جهت مصرف در صنایع نظیر آمونیوم نیترات، اسید نیتریک، کریستال ملامین و... مصرف شده است. در شکل زیر سهم بازار‌های مصرف (تقاضای داخلی، تقاضای خارجی) آمونیاک کشور در سال ۱۴۰۲ ارائه شده است.

همان‌طور که ملاحظه می‌شود، تراز تجاری آمونیاک از سال ۱۳۹۸ تا سال ۱۴۰۲ مثبت بوده و با توجه به جدول بالا، میزان صادرات این محصول در سال ۱۴۰۲ حدود ۶۴۱‌هزار تن است و وارداتی برای آمونیاک به کشور طی سال‌های اخیر گزارش نشده است در نتیجه ایران صادر‌کننده آمونیاک به سایر مناطق است، در نمودار زیر تراز تجاری آمونیاک در کشور ارائه شده است.

جمع‌بندی تحلیل آمونیاک

بر اساس بررسی‌های به عمل آمده، یکی از کاربردهای نوین آمونیاک با دورنمای در حال رشد به نام تقاضای Low Carbon، استفاده به عنوان منبع انرژی در جهان است که سرآمد این نگاه کشورهای اروپای غربی و ژاپن هستند. به‌طوری که پیش‌بینی‌ها نشان می‌دهد در کشورهای اروپای غربی میزان مصرف آمونیاک در بخش تقاضای Low Carbon با رشد ۶ میلیون تنی و در کشور ژاپن با تقاضای ۲ میلیون تنی مواجه خواهد شد، پس می‌توان نتیجه‌گیری کرد در کشورهای منطقه، به عنوان یکی از مراکز اصلی تولید آمونیاک در جهان، باید آمونیاک به عنوان منبع انرژی مورد توجه خاص قرار گیرد. به طور خاص در ایران که با چالش‌های تامین انرژی مواجه هستیم از این منبع می‌توان به عنوان یکی از گزینه‌های مناسب تامین انرژی استفاده کرد.

از طرفی از آنجا که میزان صادرات آمونیاک کشور حدود ۶۴۱ هزارتن بوده که به منظور ایجاد ارزش افزوده می‌توان در صنایع پایین‌دستی آمونیاک که واحدی نیز در ایران ندارد به عنوان بازار جذاب و سودآور برای آمونیاک، برنامه‌ریزی و سرمایه‌گذاری توسعه‌ای انجام داد. به عنوان طرح‌های پیشنهادی زنجیره ارزش آمونیاک صادراتی کشور، می‌توان به محصولاتی همچون کاپرولاکتام، آلکیل آمین‌ها و آکریلونیتریل اشاره کرد.