جهش درآمد با توسعه صادرات لجستیک دریایی
دنیای‌اقتصاد - عباس بیات : تمام فعالیت‌‌‌هایی را که در جهت حمل‌‌‌ونقل محموله‌‌‌ها و مسافران در بستر آب‌های جهان انجام می‌شود، می‌‌‌توان در حوزه حمل‌‌‌ونقل دریایی دستهبندی کرد. به‌طور کلی تجارب اقتصادی نشان می‌دهد که لجستیک دریایی برای بارهای سنگین یا محموله‌‌‌های فله‌‌‌ای همچون زغال‌‌‌سنگ، سنگ‌‌‌معدن یا غلات بسیار مقرون‌به‌‌‌صرفه‌‌‌تر از روش‌های حمل‌‌‌ونقل دیگر است. از آنجا که حمل‌‌‌ونقل دریایی برای اهدافی همچون تجارت و تفریح یا اهداف نظامی مورد استفاده قرار می‌گیرد، جایگاه مهم و پررونقی در میان صنعت لجستیک دارد.
ارزیابی میزان سودآوری در صنعت حمل‌‌‌ونقل آبی نشان می‌دهد که طی سال ۱۴۰۱ به‌طور میانگین ۸درصد به هر سه حاشیه سود این صنعت افزوده شده است. این روند در فصل بهار ۱۴۰۲ نیز ادامه داشته و میانگین سه‌حاشیه سود صنعت ۵۵درصد به ثبت رسیده که نسبت به مدت مشابه سال قبل افزایش ۳درصدی را تجربه کرده است. همچنین در بحث درآمد، حمل‌‌‌ونقل آبی طی سال مذکور با افزایش ۵۳درصدی توانسته است نزدیک به دوبرابر میانگین رشد درآمدی خود طی ۱۰سال اخیر درآمد به ثبت برساند. در مجموع صنعت لجستیک در حوزه دریایی برخلاف حوزه زمینی (بار زمینی-ریلی) هم به لحاظ سودآوری و هم به لحاظ درآمد، از اوضاع مناسبی برخوردار است. سخنگوی دولت اخیرا عنوان کرد که تجارت ایران در سال ۱۴۰۱، بدون احتساب نفت ۱۱۲میلیارد دلار بوده که این عدد در چهار دهه اخیر بی‌سابقه است. از آنجا که تجارت بین‌المللی ایران عمدتا از طریق حمل‌‌‌ونقل آبی صورت می‌گیرد و طبق صحبت سخنگوی دولت حجم صادرات ایران از واردات بیشتر شده است، می‌‌‌توان عنوان کرد که تجارت صادراتی موجب شده است تا درآمد حمل‌‌‌ونقل آبی رشد خوبی را تجربه کند.
پنج نوع کشتی حمل‌‌‌ونقل آبی
سهم حمل‌‌‌ونقل دریایی از جابه‌جایی کالاها حدود ۹۰درصد کل تجارت بین‌المللی را تشکیل می‌دهد. این میزان به لحاظ تناژ حدود ۶میلیارد تن انواع کالاست که تقریبا یک‌سوم آن را کالاهای نفتی، یک‌سوم را کالاهای خشک و فله و بقیه را کالاهای غیر‌فله تشکیل می‌دهند. به دنبال همه‌گیری ویروس کووید-۱۹، تجارت دریابرد جهانی در سال ۲۰۲۰ سیر نزولی را طی کرد، اما با کنترل این بیماری، تجارت دریابرد جهانی در سال ۲۰۲۱ رشد صعودی خود را از سر گرفت. بر این اساس پیش‌بینی می‌شود که حجم تجارت جهانی در سال ۲۰۲۳ به ۴/ ۱۲میلیارد تن برسد. حدود ۵۵هزار فروند کشتی باری در دنیا وجود دارد که کشتی‌‌‌های جنرال کارگو (کالای عمومی) با توجه به قابلیت حمل انواع گسترده کالا بیشترین سهم را در این میان به خود اختصاص داده‌‌‌اند. دومین نوع کشتی باری، فله‌‌‌بر نام‌گذاری شده است که می‌‌‌تواند محموله‌‌‌هایی نظیر زغال‌‌‌سنگ، سنگ‌‌‌های معدنی، کاکائو، گندم و جو را حمل کند. کشتی‌‌‌های فله به دو صورت فله مایع و فله خشک دستهبندی میشوند که حجم تجارت فله خشک بسیار بیشتر است. دسته سوم از کشتی‌‌‌های حمل بار، نفتکش‌‌‌ها هستند که عمدتا برای حمل نفت و فرآوردههای نفتی ساخته شده‌اند و سرعت بارگیری و تخلیه در این کشتی‌‌‌ها به‌‌‌دلیل استفاده از پمپ از کشتی‌‌‌های دیگر بیشتر است. نوع چهارم از کشتی‌‌‌های باربری تحت‌‌‌عنوان رو-رو تقسیم‌‌‌بندی شده‌اند که برای حمل وسایل نقلیه (حامل بار یا مسافر) مورد استفاده قرار می‌‌‌گیرند. آخرین نوع از کشتی‌‌‌های باربری کانتینربر هستند که عمدتا برای حمل انواع محصولات با بسته‌‌‌بندی کانتینر استفاده میشوند.
ظرفیت ۱۹میلیون تنی ناوگان تجاری ایران
آمارها حاکی از آن است که ناوگان تجاری ایران شامل ۲۵۵فروند شناور با ظرفیتی در حدود ۱۹میلیون تن است. به‌طورکلی بنادر به دو دسته مالکیتی و حاکمیتی تقسیم میشوند. در بنادر مالکیتی، اراضی تحت مالکیت سازمان بنادر و دریانوردی بوده و زیرساخت‌‌‌ها و روساخت‌‌‌ها توسط اعتبارات سازمان یا بخش‌‌‌های غیردولتی ایجاد شده است. اما بنادر حاکمیتی، اراضی و زیرساخت‌‌‌ها توسط سایر بخش‌‌‌های دولتی یا بخش خصوصی ایجاد شده و حضور سازمان بنادر و دریانوردی از نظر اعمال مالکیت و نظارت بر امور است.
در این بین، بنادر ایران را به لحاظ جغرافیایی می‌‌‌توان به دو بخش شمالی و جنوبی تقسیم کرد. بنادر شمالی شامل انزلی، نوشهر و امیرآباد و بنادر جنوبی شامل خرمشهر، آبادان، امام‌‌‌خمینی، بوشهر، شهید رجایی، شهید باهنر و بندر چابهار است که بیشترین حجم عملیات در بندر شهید رجایی صورت می‌گیرد. در این بنادر انواع عملیات تخلیه، بارگیری و انبارداری انواع کالا صورت می‌گیرد که البته بیشترین حجم عملیات در بنادر مربوط به کالای کانتینری است.
سهم ۳۴درصدی فرآوردههای نفتی از تجارت
بررسی روند سالانه تجارت در بنادر نشان می‌دهد که از سال ۱۳۹۳ به بعد به‌طور میانگین سالانه حدود ۱۴۴میلیون تن کالا در بنادر کشور تخلیه و بارگیری شده و طی ۱۰سال اخیر به‌طور میانگین یک‌درصد به میزان این تجارت افزوده شده است. بر این اساس می‌‌‌توان عنوان کرد که تجارت در بنادر طی سال‌های اخیر عمدتا روند ثابتی را تجربه کرده است. در سال ۱۴۰۱، کل تناژ فعالیت بندری ۱۵۱میلیون و ۷۰۱هزار تن بوده که بیشترین میزان تجارت در این سال را فرآوردههای نفتی با بیش از ۵۲میلیون تن و سهم ۳۴درصدی از کل تجارت کالا به خود اختصاص داده است. پس از آن محموله‌‌‌های فله خشک، کالای کانتینری، جنرال کارگو و فله مایع در رتبه‌‌‌های بعدی قرار گرفته‌‌‌اند و به‌‌‌ترتیب ۳۰، ۱۹، ۱۵ و ۲درصد از سهم کل کالای تجارتی را شامل میشوند.
پنج قطب بورسی لجستیک دریایی
پنج‌سهم فعال در گروه حمل‌‌‌ونقل بنادر و کشتیرانی با ارزش بیش از ۱۶هزار و ۳۰۰میلیارد تومان در بازار سهام مورد معامله قرار می‌‌‌گیرند. مهم‌ترین سهام این گروه به لحاظ ارزش بازار «حخزر» است که ارزش بیش از ۵هزار و ۵۰۰میلیارد تومان از گروه حمل‌‌‌ونقل دریایی را تشکیل می‌دهد. در این میان ارزیابی نسبت قیمت به سود هر سهم این گروه عدد ۳/ ۶واحد را نشان می‌دهد که به معنای سودآوری نسبتا متعادل و خوب این صنعت است. کمترین نسبت قیمت به سود گروه بنادر و کشتیرانی را نیز شرکت «حخزر» با ۵واحد تشکیل می‌دهد که نشان‌دهنده پتانسیل بالای این سهم در جهت رشد قیمت است. میانگین بازدهی گروه بنادر و کشتیرانی طی ۳۰روز اخیر نزدیک به صفر بوده است؛ اما با وجود بازدهی صفر گروه حمل‌‌‌ونقل دریایی دو شرکت «حتاید» و «حاریا» با ثبت بازدهی ۳درصد توانستند برخلاف هم‌‌‌گروهی‌‌‌های خود بازدهی مثبت را نصیب سهامداران خود کنند. بیشترین زیان مربوط به شرکت «حبندر» بوده و طی ۳۰روز اخیر بیش از ۲۵درصد زیان را به پرتفوی سرمایه‌گذاران خود تحمیل کرده است.
«حتاید» سردمدار سودآوری
اولین نسبت بااهمیت در ارزیابی فعالیت‌‌‌های یک‌شرکت تولیدی یا خدماتی، میزان سودآوری آن شرکت است. نسبت‌‌‌های سودآوری که شامل حاشیه سودهای ناخالص، عملیاتی و خالص هستند در ۱۰سال اخیر به‌طور میانگین ۴۰، ۳۸ و ۳۷درصد را به ثبت رسانده‌‌‌اند. با این حال همواره روند سودآوری گروه بنادر و کشتیرانی روبه‌رشد بوده، به‌‌‌طوری که حاشیه سود ناخالص از ۲۵درصد در سال ۱۳۹۳ به ۵۴درصد طی سال اخیر افزایش یافته و میانگین رشد ۸درصدی در هر سه حاشیه سود این صنعت نسبت به سال ۱۴۰۰ رقم خورده است. این روند افزایشی در بهار ۱۴۰۲ نیز ادامه داشته است و میانگین هر سه حاشیه سودهای گروه بنادر و کشتیرانی عدد ۵۵درصد را به ثبت رسانده و نسبت به مدت مشابه سال قبل افزایش ۳درصدی را تجربه کرده‌اند. از میان شرکت‌های فعال این صنعت بیشترین میزان حاشیه سود خالص طی فصل بهار ۱۴۰۲ را شرکت «حتاید» به ثبت رسانده و توانسته است در این دوره با ثبت حاشیه سود خالص نزدیک به ۱۰۰درصدی خود بیشترین میزان سود خالص در این گروه را از آن خود کند. با این حال شرکت «حبندر» از هر دو منظر حاشیه سود ناخالص و خالص با ثبت ارقام ۳۳ و ۲۳درصد کمترین میزان سودآوری در گروه بنادر و کشتیرانی را به ثبت رسانده است. در مجموع گروه حمل‌‌‌ونقل دریایی به لحاظ سودآوری از وضعیت بسیار مناسب‌‌‌تری نسبت به دو گروه حمل‌‌‌ونقل بار زمینی و حمل‌‌‌ونقل ریلی برخوردار است که عمده دلیل سود خوب این گروه، به حجم گسترده تجارت بین‌الملل ایران از طریق دریا بازمی‌گردد.
رشد دو برابری درآمد طی سال ۱۴۰۱
وضعیت درآمد حاصل از حمل‌‌‌ونقل در گروه بنادر و کشتیرانی نشان می‌دهد که طی ۱۰سال اخیر به‌طور میانگین سالانه ۲۷درصد به درآمد شرکت‌های فعال در این صنعت افزوده شده است. در این بین بیشترین میزان این رشد در سال ۱۳۹۹ رقم خورده و درآمد این شرکت‌ها بیش از ۶۸درصد افزایش داشته است. عمده دلیل این رشد خیره‌‌‌کننده طی سال مذکور به جهش ارزی سال ۹۹ بازمی‌گردد که این جهش موجب شد انگیزه صادرات و تجارت افزایش یابد و شرکت‌ها با تمام توان خود محصولاتشان را در عرصه بین‌الملل به فروش برسانند و در نتیجه این گسترش، درآمد این صنعت رکورد ۱۰ساله خود را شکست و توانست در اوج دهه اخیر قرار گیرد. در دوره یادشده تنها سالی که درآمد این گروه با کاهش همراه شده، سال ۱۳۹۸ بوده که افت یک‌درصدی در درآمد آنها به ثبت رسیده است. با تمام این تفاسیر سال ۱۴۰۱ نیز سال خوبی برای کلیت این صنعت محسوب می‌شود؛ چرا که درآمد خدمات حمل‌‌‌ونقل طی این سال با افزایش ۵۳درصدی همراه بوده که این عدد نزدیک به دوبرابر میانگین ۱۰ساله ۲۷درصدی آنهاست. بیشترین سهم درآمدی را شرکت «حخزر» داشته و با درآمد بیش از یک‌هزار و ۴۰۰میلیارد تومانی طی ۱۲ماه ۱۴۰۱، توانسته است ۳۶درصد از درآمد کل صنعت را از آن خود کند. در این بین کمترین میزان درآمد این گروه متعلق به «حاریا» با ۲۵۹میلیارد تومان است که کمتر از یک‌درصد کل درآمد خدمات گروه بنادر و کشتیرانی را شامل می‌شود.
تنوع درآمدی دو شرکت «حتاید» و «حسینا»
از میان پنج شرکت فعال در گروه حمل‌‌‌ونقل دریایی، دو شرکت «حبندر» و «حاریا» با توجه به اینکه در بازار پایه فرابورس معامله میشوند گزارش‌های ماهانه منظمی را روانه سامانه کدال نمی‌‌‌کنند. بر این اساس در بررسی درآمد فروش تیرماه این دو شرکت فاکتور گرفته شده است. در میان سه شرکت حمل‌‌‌ونقل دریایی دیگر «حسینا» در تیر ۱۴۰۲ با افزایش ۱۱۴درصدی درآمد حاصل از مهم‌ترین خدمت خود که حمل در ناحیه جنوب شرق است، توانسته است نسبت به میانگین درآمد سال ۱۴۰۱، رتبه اول را به لحاظ رشد از آن خود کند. با این حال «حتاید» درآمد حاصل از خدمت مهم خود را که حمل در ناحیه هرمزگان است، تنها ۱۲درصد افزایش داده که با این عدد کمترین میزان رشد را طی چهارمین ماه سال ۱۴۰۲ نصیب خود ساخته است. دو خدمت حمل ناحیه جنوب شرق و حمل در ناحیه هرمزگان که مربوط به شرکت‌های «حسینا» و «حتاید» هستند، به‌‌‌ترتیب ۶۰ و ۵۲درصد از درآمد کل این دو شرکت طی تیرماه را تشکیل داده‌‌‌اند که نشان می‌دهد تنوع درآمدی هردو شرکت از وضعیت مناسبی برخوردار است. در این بین شرکت «حخزر» طی تیرماه با رشد ۷۰درصدی درآمد حاصل از خدمت اصلی خود یعنی حمل شناورهای ملکی توانست رتبه دوم را به دست آورد؛ اما دو شرکت هم‌‌‌گروهی این شرکت از تنوع خوبی در درآمد برخوردار نیستند و تک‌منبع درآمدی بر آنها حاکم است.
دو طرح توسعه افزایش ظرفیت در «حسینا»
در میان پنج شرکت فعال حمل‌‌‌ونقل دریایی، تنها شرکت «حسینا» طرح توسعه جهت افزایش ظرفیت خود را در برنامه‌‌‌های آتی دارد. این شرکت در نظر دارد تا پایان سال ۱۴۰۲، محوطه اختصاصی بندر شهید رجایی-سوله فاز۲ را تکمیل کند که این امر موجب افزایش ظرفیت عملیاتی این شرکت خواهد شد. همچنین طرح توسعه دیگری با عنوان محوطه کانتینری-جزیره نگین در دست اجراست که البته برآورد شده اجرای آن تا پایان سال ۱۴۰۵ به طول بینجامد که این طرح نیز موجب افزایش ظرفیت عملی شرکت خواهد شد.
