معمای چندمجهولی نرخ خوراک اورهسازان
علی حسینی / تحلیلگر بازار سرمایه
بعد از ریزش بازار سرمایه در سال ۱۳۹۹ صنعت اوره از معدود صنایعی بود که به لطف پارامترهای بنیادی مثل افزایش قیمت اوره جهانی (به دلیل ریسک‌های جهانی و تغییرات در عرضه و تقاضا) ریزش‌های سنگینی را تجربه نکرد و بازدهی‌های بهتری را نسبت به شاخص‌های کل و هم‌وزن نصیب سهامداران خود کرد. اما از سال گذشته به دلیل تعدیل ریسک‌های جهانی و به تبع آن بازگشت قیمت جهانی اوره به میانگین خود، این صنعت بازدهی کمتری را نسبت به شاخص ایجاد کرد.
میانگین بازدهی این صنعت در یک‌سال گذشته به میزان ۱۷درصد بوده و در این مدت شاخص‌های کل و هم‌وزن به ترتیب بازدهی ۴۷ و ۷۹درصدی داشتند. مهم‌ترین عوامل تاثیر‌گذار بر صنعت اوره، نرخ جهانی اوره، قیمت دلار و نرخ گاز خوراک است که هر یک تابع عوامل متعددی است و در این گزارش به آنها و میزان تاثیر‌گذاری هر عامل پرداخته شده است. با توجه به احتمال افزایش قیمت گاز در فصل‌های آینده، قیمت اوره رشد خوبی را تجربه کرده، به طوری که قیمت اوره خلیج‌فارس به ۴۲۸دلار افزایش یافته است. بر این اساس انتظار می‌رود در صورتی که دولت از سیاست نادرست تثبیت نرخ خوراک این صنعت عقب‌نشینی کند، فصل آتی برای صنعت اوره، فصل بسیار خوبی باشد و این موضوع در گزارش تابستان به‌وضوح خود را نشان دهد.
تاریخچه و مقدمه‌ای بر صنعت اوره
اوره یک ترکیب آلی با فرمول شیمیایی CO (NH۲)۲ است. بیش از ۹۰درصد تولید اوره در دنیا، به‌منظور استفاده به‌عنوان کود شیمیایی حاوی نیتروژن، به دلیل وجود ازت در کودهای جامد است. همچنین با خاصیت محلول‌شدن اوره در آب، این محصول در کودهای محلولی مورد استفاده قرار می‌گیرد. از دیگر مصارف و استفاده‌‌‌های اوره می‌‌‌توان صنایع دارویی، مواد شیمیایی و پلاستیک، مواد منفجره و صنایع آرایشی را نام برد. اوره متناسب با کاربرد در ابعاد و ماهیت‌‌‌های مختلف که نمونه‌ای از آنها عبارتند از کریستال، گلوله، گرانول و پریل، در صنعت تولید میشود. در به‌‌‌کارگیری اوره، شکل گرانولی آن بر شکل پریل ارجحیت دارد؛ چراکه به دلیل کوچک‌تر بودن اندازه ذرات در نوع گرانولی توزیع و انتشار آن راحت‌‌‌تر انجام میشود.
زنجیره ارزش آمونیاک
در دنیا اوره را از آمونیاک تولید می‌کنند و برای تولید آمونیاک ۶۷درصد از گاز طبیعی، ۲۷درصد از زغال‌سنگ (عمدتا در چین)، ۳درصد از نفت سیاه و ۲درصد از نفتا (عمدتا در هند) استفاده میشود. در کنار تولید اوره از آمونیاک، محصولات دیگری از جمله نیترات‌آمونیوم، اسیدنیتریک، سولفات‌آمونیوم و فسفات آمونیوم نیز تولید می‌شوند. میزان گاز مصرفی به صورت خوراک برای تولید هر تن آمونیاک به طور متوسط ۷۰۰ تا ۷۵۰مترمکعب است. اما در مورد مصرف گاز سوخت با توجه به نوع کارخانه و تحت شرایط مختلف مصرف سوخت به ازای هر تن تولید آمونیاک میتواند بازه متنوع‌تری داشته باشد (برای مثال در پتروشیمی پردیس مصرف سوخت به ازای هر تن تولید آمونیاک ۳۳۰مترمکعب است). نسبت مصرف گاز خوراک به گاز سوخت در پتروشیمی‌های اوره‌ساز در ایران حدود ۶۰ به ۴۰درصد است. همچنین برای تولید یک‌تن اوره، ۵۶۰ کیلوگرم آمونیاک مورد نیاز است.
صنعت اوره در جهان
با توجه به زنجیره ارزش و تاثیر‌گذار بودن گازطبیعی به عنوان فراوان‌ترین و پرمصرف‌‌‌ترین ماده اولیه این صنعت، کشورهای دارای منابع سرشار گاز طبیعی، بازیگران اصلی این صنعت در عرصه جهانی هستند و نتیجه آنکه روسیه و قطر به‌عنوان بزرگ‌ترین صادرکنندگان و چین و هند به‌عنوان بزرگ‌ترین مصرف‌کنندگان این صنعت شناخته شده‌اند. به همین دلیل برای تحلیل روند قیمتی آینده این بازار تحلیل سیاست‌های اقتصاد چین و به‌خصوص هند به‌عنوان بزرگ‌ترین وارد‌کننده بسیار حائز اهمیت است. پارس جنوبی و میادین مشترک ایران و قطر به‌عنوان بزرگ‌ترین میدان گازی در جهان شناخته شده‌اند که در صورت توانایی و استخراج در این میادین ظرفیت بالقوه بسزایی از لحاظ تامین خوراک در این صنعت برای ایران وجود دارد. همچنین با توجه به موقعیت جغرافیایی ایران و دسترسی به آب‌های آزاد میتواند به‌عنوان یکی از صنایع پیشرو و ارز‌آور در ایران مورد توجه باشد.
قیمت جهانی
قیمت اوره نیز مانند هر محصول دیگری متاثر از عرضه و تقاضا در جهان قرار دارد. بنابراین زمانی که رخدادهایی مانند تنشهای سیاسی (به طور مثال جنگ روسیه و اوکراین)، تغییرات فصلی (کشت بهاره و پاییزه)، بحران‌های اقتصادی یا پنیک‌های جهانی (مانند کرونا) و تغییر سیاست‌های داخلی کشورهای اثر‌گذار مانند چین، هند و روسیه در دوسمت عرضه و تقاضای این محصول اتفاق می‌افتد، قیمت اوره هم دستخوش نوساناتی میشود. همچنین قیمت اوره با تغییرات نفت، گاز، زغال‌سنگ و شاخص‌های قیمت مواد غذایی همبستگی زیادی دارد.
صنعت اوره در ایران
صنعت اوره در ایران با افتتاح اولین فاز از پتروشیمی شیراز کار خود را آغاز کرد که امروزه با هفت‌پتروشیمی پردیس، شیراز، خراسان، کرمانشاه، لردگان، مسجدسلیمان و رازی ظرفیت تولیدی اوره کشور به بیش از ۸میلیون و ۷۰۰هزار تن در سال رسیده است و با پنج‌طرح در حال توسعه میتواند تا ۵میلیون تن به ظرفیت سالانه تولید خود بیفزاید. پتروشیمی لردگان هم از سال مالی ۱۴۰۱ وارد مدار تولید شد. ظرفیت تولید اوره در جهان در سال ۲۰۲۲ بالغ بر ۲۳۳میلیون تن در سال بوده و ایران ۴درصد از کل تولید جهان را به خود اختصاص داده است.
بررسی عملکرد صنعت اوره
ارزش بازار پتروشیمی‌های اوره‌ساز در بازار سرمایه بالغ بر۲۲۰هزار میلیارد تومان است. حاشیه سود ناخالص در این صنعت به‌صورت فصلی و به‌طور میانگین ۶۰درصد و نسبت بهای تمام‌شده به فروش شرکت بین ۳۵ تا ۴۰درصد است که ۵۸درصد آن را مواد مستقیم و ۴۰درصد آن را سربار تشکیل داده است. در سربار هزینه‌های انرژی با ۵۰درصد بیشترین وزن را به خود اختصاص داده است. در واقع گاز طبیعی به دو صورت خوراک و سوخت تقریبا ۸۰درصد بهای تمام‌شده فروش را شامل میشود. به‌عنوان مثال در پتروشیمی کرمانشاه بهای تمام‌شده هر تن اوره تقریبا ۱۴۰دلار بوده که ۱۱۰دلار آن را گاز طبیعی تشکیل داده است.
نرخ‌گذاری گاز طبیعی در ایران
با توجه به اهمیت نرخ گاز طبیعی برای پتروشیمی‌های خوراک گازی، هرساله یکی از پارامترهای تاثیر‌گذار بر این صنعت، تعیین نرخ گاز از طرف دولت است. در سال‌های گذشته نرخ گاز ۱۱سنت تعیین می‌شد؛ اما از دوسال گذشته فرمول جدیدی مبنای نرخ‌گذاری گاز خوراک پتروشیمی‌های گازی قرار گرفت که در این فرمول ۵۰درصد میانگین نرخ گاز ۴هاب اروپا و آمریکا و ۵۰درصد متوسط نرخ داخلی با سقف ۵هزار تومان است که در واقع همان نرخ سقف قیمتی برای صنایع لحاظ می‌شد. در سال ۱۴۰۲ مجلس تعیین نرخ خوراک را در بودجه برعهده دولت گذاشته؛ اما بعد از گذشت بیش از سه‌ماه از شروع سال هنوز نرخی برای صنایع از طرف دولت تعیین نشده است. بعد از جنگ روسیه و اوکراین و تنشهای روسیه با اتحادیه اروپا قیمت گاز طبیعی بر اثر تغییرات در عرضه و تقاضا رشد شدیدی را در دنیا تجربه کرد. با توجه به فرمول هاب‌های اروپا عموما اضافه تقاضا وجود دارد. بنابراین نرخ‌های گاز بالاتری دارند و اساسا ارتباط دادن نرخ گاز ایران به هاب‌های اروپا به دلیل ماهیتی اشتباه است و باعث کاهش رقابت‌پذیری صنایع خوراک گازی میشود. اما در حال حاضر با کاهش تنش‌ها بین روسیه و اروپا نرخ گاز هاب‌های اروپا به میانگین خود بازگشته است و حتی با همین فرمول و دلار ۲۸هزار و ۵۰۰تومانی نرخ گاز صنایع پایین‌تر از ۵هزار تومان و در محدوده‌های ۳هزار و ۷۰۰تومان برآورد میشود.
وضعیت بنیادی با دید نسبت قیمت به سود
در حال حاضر شرکت پتروشیمی پردیس با نماد «شپدیس» و نسبت قیمت به سود گذشته‌نگر ۷/ ۳واحد وضعیت بهتری در گروه خود دارد و بعد از آن پتروشیمی‌های شیراز، کرمانشاه، خراسان و لردگان قرار دارند. نسبت قیمت به سود گذشته‌نگر در این صنعت در محدوده ۵واحد است. با فرض قیمت جهانی اوره ۳۰۰دلاری، قیمت گاز خوراک ۵هزار تومانی، گاز سوخت ۲هزار تومانی و دلار ۴۰هزار تومانی باز هم نماد «شپدیس» با نسبت قیمت به سود آینده‌نگر ۱/ ۵واحدی نسبت به هم‌گروهی‌های خود در محدوده ارزنده قرار دارد.
