نبود ریسک استهلاک در حمل‏‏‌ونقل ریلی

در این بین، ایران با دارا بودن ۱۱هزار کیلومتر راه‌آهن که در بازه ۱۰۰ساله ساخته شده، دارای موقعیت جغرافیایی بی‌‌‌نظیری است؛ به‌‌‌طوری که بهترین راه ارتباطی به خاور دور به‌‌‌شمار می‌‌‌آید. بخش حمل‌‌‌ونقل ریلی تنها ۲درصد مصرف گازوئیل کشور را به خود اختصاص داده و همواره به‌‌‌عنوان صنعت دوستدار محیط‌زیست شناخته شده است. از جمله مزیت‌های صنعت حمل‌ونقل ریلی می‌‌‌توان به معافیت مالیاتی ۱۰ساله آن اشاره کرد. یکی دیگر از مزیت‌‌‌های اصلی این صنعت، استهلاک صفر دارایی‌‌‌هاست. از آنجا که عمدتا واگن‌‌‌های مصرفی در قطارهای حمل‌‌‌‌‌‌ونقل ریلی در کشورهای پیشرفته بیش از ۵۰سال مورد استفاده قرار می‌گیرند، حتی اگر به‌طور کامل مستهلک شوند، با توجه به اینکه عمده آنها از آهن ساخته شده‌اند، معادل ارزش آهن به‌‌‌کاررفته در آنها ارزش‌افزوده دارند که این نشان‌دهنده ارزش ذاتی واگن‌‌‌های حمل‌‌‌ونقل ریلی و ریسک صفر استهلاک در آنهاست. در این گزارش ضمن معرفی هلدینگ‌‌‌های بزرگ و مزیت‌‌‌های ذاتی صنعت ریلی، شرکت‌های بورسی آن معرفی شده است و این شرکت‌ها براساس درآمد اردیبهشت، میزان جریان نقد و حاشیه سود مورد مقایسه قرار گرفته‌‌‌اند.

پنج شرکت بورسی هلدینگ فدک

قدیمی‌‌‌ترین شرکت حمل‌‌‌ونقل ریلی ایران شرکت رجاست که بیش از ۲۰سال است در زمینه توسعه و بهبود وضعیت ناوگان ریلی کشور فعالیت می‌کند و بیشترین تعداد واگن در این صنعت را نیز در اختیار دارد که هنوز در بازار سرمایه سهام آن عرضه نشده است. پس از آن، هلدینگ ارزش‌آفرینان فدک بزرگ‌ترین شرکت حمل‌‌‌ونقلی کشور محسوب می‌شود که شرکت‌های ریل‌‌‌پرداز سیر (حریل)، نوآفرین (حآفرین)، دناآفرین فدک (گدنا)، ریل گردش ایرانیان (حگردش) و دلیجان طلایی شکوه پارس (حشکوه) از زیرمجموعه‌‌‌های این هلدینگ بزرگ ریلی کشور محسوب می‌‌‌شوند.

بررسی‌‌‌ها نشان می‌دهد که عمده شرکت‌های حمل‌‌‌ونقلی کشور با هدف رفع چالش حمل محصولات شرکت‌های بزرگ ایجاد شده و گسترش یافتند. از جمله می‌‌‌توان به «حگهر»، «توریل»، «حریل» و «حپارسا» اشاره کرد که عمده درآمدشان از محل حمل مرسولات شرکت‌های «کگل»، فولاد مبارکه، فولاد خوزستان و شرکت پخش حاصل می‌شود. این امر می‌‌‌تواند هم مزیتی برای تداوم درآمد این شرکت‌ها محسوب شود و هم ‌ریسکی برای تک‌منبع درآمدی آنها باشد که با کوچک‌ترین تغییری در شرکت مادر درآمد آنها با مشکل مواجه می‌شود.

۹ضلع بورسی ۲۱هزار میلیاردی

در بازار سرمایه مجموعا سهام ۹شرکت حمل‌‌‌ونقل ریلی معامله می‌شود که ارزشی بالغ بر ۲۱هزار میلیارد تومان از بازار سرمایه را تشکیل می‌دهند. بزرگ‌ترین شرکت در این صنعت «حگهر» با ارزش بازاری بالغ بر ۶هزار و ۳۳۱میلیارد تومان و کوچک‌ترین شرکت نیز شرکت «حگردش» با ارزشی در حدود ۶۶۲میلیارد تومان است. اولین معیار منتخب برای ارزش‌گذاری صنعت حمل‌ونقل ریلی، نسبت قیمت به سود هر سهم است. هرچه این نسبت در یک شرکت کمتر باشد، نشان‌دهنده ارزندگی بیشتر قیمت آن است.

کمترین میزان نسبت مذکور هم مربوط به شرکت «حسیر» است که در حال حاضر نسبت قیمت به سود ۳/ ۴واحدی را به ثبت رسانده و بیشترین میزان را نیز شرکت «حشکوه» با ثبت نسبت ۴۵واحدی دارد. در این میان، میانگین بازدهی ۹نماد صنعت حمل‌‌‌ونقل ریلی طی ۳۰روز اخیر منفی ۱۲درصد است که به‌جز «حشکوه» تمامی شرکت‌های این صنعت بازدهی منفی را طی مدت مذکور نصیب سهامداران خود کرده‌‌‌اند. با این حال شرکت «حگهر» طی این مدت با زیان ۳درصدی کمترین افت را تجربه کرده است. شرکت «حآسا» هم با افت بیش از ۳۱درصدی بیشترین زیان را به سرمایه‌گذاران خود وارد آورده است.

مزیت‌‌‌های ذاتی صنعت حمل‌‌‌ونقل ریلی

یکی از ویژگی‌‌‌های مثبت صنعت حمل‌ونقل ریلی کشور، دارایی‌محور بودن آن است. دارایی‌محور بودن این صنعت علاوه بر اینکه حاشیه ایمنی برای شرکت‌های موجود در آن ایجاد می‌کند، به‌‌‌دلیل عواملی همچون بادوام بودن، ارزش ذاتی واگن و کالای سرمایه‌‌‌ای بودن، جذابیت‌‌‌های بیشتری به این صنعت می‌‌‌بخشد. عمر مفید ناوگان ریلی که شامل واگن باری و مسافری است، بسیار بالاست؛ به‌‌‌گونه‌‌‌ای که استفاده از واگن‌‌‌های با عمر بالای ۵۰سال در کشورهای پیشرفته رایج است که این امر عامل بادوام بودن دارایی‌‌‌های این صنعت بوده است.

از طرفی به‌‌‌دلیل اینکه بخش عمده قیمت یک‌واگن به ارزش آهن‌‌‌آلات به‌‌‌کاررفته در آن است، بنابراین یک‌واگن به‌‌‌فرض اینکه به‌‌‌طور کامل مستهلک شود، معادل ارزش آهن به‌‌‌کاررفته در آن ارزش دارد که موجب می‌شود واگن‌‌‌های حمل‌‌‌ونقل ریلی همواره از ارزش ذاتی برخوردار باشند. از طرفی ناوگان ریلی مانند سایر کالاهای سرمایه‌‌‌ای (حتی شدیدتر از زمین و مسکن) به اندازه تورم و در برخی دوره‌‌‌ها بیش از تورم و در سال‌هایی که جهش نرخ ارز وجود داشته به اندازه میزان جهش ارزی، افزایش قیمت داشته‌‌‌اند. از آنجا که واگن عمدتا براساس بازارهای جهانی قیمت‌گذاری می‌شود، بنابراین قیمت آن به تغییرات نرخ ارز نیز واکنش نشان می‌دهد. این عامل نیز موجب می‌شود که واگن‌‌‌های ریلی همواره کالای سرمایه‌‌‌ای برای شرکت‌های حمل‌‌‌ونقل ریلی محسوب شوند.

سهم ۵۷درصدی رجا از واگن‌‌‌های حمل‌‌‌ونقل

در حال حاضر مجموع واگن‌‌‌های حمل‌‌‌ونقل ریلی کشور ۲هزار و ۱۵۳دستگاه انواع واگن، اعم از واگن‌‌‌های خواب (کوپه‌‌‌ای)، اتوبوسی، خودکشش و خدماتی است. شرکت رجا ۵۷درصد از واگن‌‌‌های کل صنعت حمل‌ونقل ریلی و براساس اطلاعات غیررسمی، ۸۰درصد جابه‌جایی مسافر کل کشور را در اختیار دارد. این در حالی است که فدک، جوپار و بن‌ریل در رتبه‌‌‌های بعدی قرار گرفته‌اند و به‌‌‌ترتیب ۱۰، ۷ و ۶درصد واگن‌‌‌های ناوگان حمل‌‌‌ونقل کشور را در اختیار دارند. کوچک‌ترین عضو شبکه ریلی کشور شرکت ریل سیر کوثر است که دارای تنها ۵۷واگن قطار است. براساس سند چشم‌‌‌انداز ۲۰ساله کشور، در افق ۱۴۰۴ باید جمع ناوگان مسافر در کشور به بیش از ۳۵درصد افزایش یابد. دستیابی به اهداف سند چشم‌‌‌انداز بالادستی نیازمند اضافه کردن حداقل ۴هزار دستگاه واگن مسافری جدید به شبکه ریلی است.

درآمد ۴۳درصدی از خدمات کشش

جمع ارزش‌افزوده و درآمد حمل در صنعت ریلی کشور، به سه‌بخش اصلی تقسیم می‌شود که شامل درآمد خدمات کشش، خدمات دسترسی و خدمات حمل واگنی است. در سه‌سال اخیر به‌طور میانگین ۴۳درصد درآمد شرکت‌های ریلی از محل تعرفه لکوموتیو (خدمات کشش)، ۳۷درصد از محل بهره‌‌‌برداری از شبکه ریلی (دسترسی) و حدود ۲۰درصد از تعرفه واگن بوده است. در سال ۱۳۹۹ به‌‌‌دلیل همه‌گیری ویروس کرونا و محدودیت‌های ناشی از آن، حجم جابه‌‌‌جایی و تعداد مسافر افت قابل‌توجهی پیدا کرد. اما در سال ۱۴۰۰ با رفع برخی از محدودیت‌های کرونایی، وضعیت حمل‌‌‌ونقل مسافری بهبود یافت؛ به‌‌‌طوری که در این سال جهش درآمدی ۱۰۹درصدی رقم خورد. بررسی درآمد ارائه خدمات در شرکت‌های فعال این حوزه نشان می‌دهد که طی دهه اخیر به‌طور میانگین هر سال رشد ۶۹درصدی درآمد آنها ثبت شده است.

در این بین بیشترین افزایش طی سال ۱۳۹۴ به‌‌‌ثبت رسیده که رشد ۱۹۵درصدی درآمد رقم خورده است. کمترین میزان رشد هم مربوط به سال ۱۳۹۳ است که طی آن درآمد کلی صنعت تنها ۲۹درصد رشد را تجربه کرده است. در این میان بررسی درآمد فصل بهار ۱۴۰۲ شرکت‌های حمل‌‌‌ونقل ریلی نشان می‌دهد که از مجموع ۲هزار و ۳۱۱میلیارد تومان درآمد کل این صنعت، شرکت «حگهر» با ۳۸درصد بیشترین سهم از درآمد کل را به خود اختصاص داده است.

ارزیابی روند سودآوری در صنعت ریلی

یکی از المان‌‌‌های ارزیابی میزان سودآوری یک‌صنعت، حاشیه سودهای آن است. بر این اساس میانگین سودآوری ۱۰ساله صنعت حمل‌‌‌ونقل ریلی نشان می‌دهد که حاشیه سودهای ناخالص، عملیاتی و خالص در این بازه زمانی به‌‌‌ترتیب ۲۰، ۵/ ۱۷ و ۱۹درصد بوده است. در این میان بررسی روند حاشیه سودهای مذکور نشان می‌دهد که عمدتا روند ثابتی را تجربه کرده‌‌‌اند، به‌طوری که در برخی سال‌ها افزایش یافته و در سال بعد کاهش نسبی پیدا کرده‌اند. طی ۱۲ماه ۱۴۰۱ حاشیه سودهای ناخالص، عملیاتی و خالص شرکت‌های حمل‌‌‌ونقل ریلی‌‌‌ به‌ترتیب ۲۳، ۲۰ و ۲۲درصد به ثبت رسیده است که نسبت به میانگین عدد بالاتری محسوب می‌شود. این در حالی است که اعداد مذکور در مقایسه با سال ۱۴۰۰ که شرکت‌های فعال صنعت حاشیه سود ناخالص و خالص ۲۷درصدی را تجربه کرده‌‌‌اند، عدد کمتری محسوب می‌شود.

عمده دلیل سودآوری بالای این صنعت در ۱۴۰۰ به رفع محدودیت‌های کرونایی بازمی‌گردد. طی فصل بهار ۱۴۰۲ نیز حاشیه سودهای ناخالص، عملیاتی و خالص به‌‌‌ترتیب ۲۱، ۱۹ و ۲۲درصد به ثبت رسیده است که نشان می‌دهد شرکت‌های این صنعت طی اولین فصل سال‌جاری نیز توانسته‌‌‌اند آهنگ سودآوری خود را حفظ کنند.  

جهش درآمدی «حسیر» در فصل سفر

بررسی منابع درآمدی شرکت‌های حمل‌‌‌ونقل ریلی نشان می‌دهد که عمده درآمد آنها از قراردادهای حمل با شرکت‌های تولیدی است. عمده قراردادهای فی‌مابین شرکت‌های حمل‌‌‌ونقل ریلی با طرف حساب‌‌‌های عمده یک‌ساله بسته می‌شود. بررسی درآمد شرکت‌های حمل‌‌‌ونقل ریلی طی فصل بهار در مقایسه با میانگین درآمد ماهانه آنها در سال ۱۴۰۱ نشان می‌دهد که در شرکت «حسیر» طی فصل مذکور افزایش درآمد بیش از ۹۰درصدی رقم خورده است. بررسی قراردادهای خدماتی این شرکت نشان می‌دهد که همواره ۱۰۰درصد درآمد آن از محل جابه‌جایی مسافر رقم خورده که با توجه به گسترش سفرهای سیاحتی طی فصل بهار جهش درآمدی خیره‌کننده در این شرکت به ثبت رسیده است. در این بین درآمد شرکت «حپارسا» طی اولین فصل از سال ۱۴۰۲ با افزایش ۱۱درصدی همراه بوده که نسبت به شرکت‌های حمل‌‌‌ونقل ریلی دیگر کمترین میزان افزایش را تجربه کرده است. از آنجا که حدود ۷۰درصد درآمد «حپارسا» از محل حمل‌‌‌ونقل محصولات شرکت پخش است، بررسی‌‌‌ها نشان می‌دهد که طی فصل ابتدایی سال با توجه به افت بیماری‌‌‌های واگیردار، نیاز عموم مردم به دارو افت پیدا می‌‌‌کند که این امر موجب تقاضای کمتر داروخانه‌‌‌ها از شرکت‌های حمل دارو شده و همه این عوامل کاهش نرخ خدمات ارائه‌شده توسط «حپارسا» را رقم زده است.

وصول مطالبات بیش از ۱۲۰روز

میزان گردش جریان نقد در هر شرکت تولیدی و خدماتی از اهمیت زیادی برخوردار است، به‌‌‌طوری که می‌‌‌تواند تعیین‌کننده بقای آن کسب‌وکار باشد. در شرکت‌های حمل‌‌‌ونقل ریلی برخلاف بسیاری از شرکت‌های تولیدی، وضعیت نقدینگی بسیار مطلوب است. بررسی جریان نقد این صنعت نشان می‌دهد که در فصل بهار ۱۴۰۲ به‌طور میانگین ۱۴درصد درآمد حاصل از خدمات حمل‌‌‌ونقلی‌‌‌ تحت عنوان نقدینگی در آنها ذخیره می‌شود. در این بین بیشترین میزان ذخیره نقدینگی را شرکت «حشکوه» داشته که بیش از ۱۰۰درصد نقدینگی خود را طی فصل بهار ذخیره کرده است.

دومین معیار سنجش میزان گردش نقدینگی که می‌‌‌توان عنوان کرد، دوره وصول مطالبات است که نشان‌دهنده میزان تاخیر یا تعجیل در وصول مطالبات است. عمده شرکت‌های حمل‌‌‌ونقلی وصول مطالبات خود را با تاخیر انجام می‌دهند و در ۱۰فصل اخیر مطالبات این شرکت‌ها بیش از ۱۲۸روز به طول انجامیده است. در این بین کمترین میزان برای «حافرین» با دوره ۶۳روزه و بیشترین میزان مربوط به «حسیر» با ثبت وصول ۴۳۸روزه مطالبات است.