ضرورت افزایش ظرفیت تولید در کشور
بهنام علیزاده- مهدی کریمخانی کارشناسان بازار سرمایه
متانول پرکاربردترین محصول پتروشیمی است که از ترکیب متان و اکسیژن به دست می‌آید. بیش از ۳۰ درصد متانول تولیدی در دنیا برای تولید فرمالدهید استفاده می‌شود. اختلاط با بنزین برای کاهش آلایندگی آن، صنعت پلاستیک، تولید حلال، تولید رنگ، تولید ضد یخ همگی از کاربرد‌های متانول محسوب می‌شوند. اولین واحد تولید متانول صنعتی توسط کمپانی ب‌آاس‌اف در سال ۱۹۲۳ ساخته شد. تا سال ۱۳۶۹ ایران فاقد واحد تولید متانول بود و متانول مورد نیاز کشور با کشتی وارد می‌شد. پس از انقلاب و در طول دوران جنگ تحمیلی، طراحی یک واحد متانول با ظرفیت ۸۴هزار تن در سال در دستور کار شرکت ملی صنایع پتروشیمی قرار گرفت و محل آن نیز به دلیل استفاده از امکانات مجتمع پتروشیمی شیراز و نزدیک بودن به واحدهای مصرف‌کننده متانول در مجاورت این مجتمع تعیین شد. بعد از طی مراحل مهندسی و نصب از اردیبهشت ماه ۱۳۶۹ تولید خود را آغاز کرد و از خردادماه همین سال رسما افتتاح شد.
پروسه تولید متانول
در ایران به دلیل در دسترس بودن منابع گازی فراوان و ارزان، متانول را از گاز طبیعی به دست می‌آوریم. اما در برخی کشورها نظیر چین، متانول را از زغال سنگ تولید می‌کنند. در این روش از لحاظ نسبت خوراک و محصول، به ازای هر ۶/ ۱ تن زغال مصرفی، یک تن متانول تولید می‌شود.
همبستگی نرخ متانول و زغال سنگ
به دلیل اینکه خوراک برخی متانول‌سازان زغال سنگ است، بین نرخ جهانی متانول و زغال سنگ همبستگی مستقیم وجود دارد. چرا که اگر زغال سنگ رشد کند به دلیل افزایش بهای تمام شده، برخی متانول‌سازان فعالیت خود را متوقف می‌کنند و در نتیجه عرضه متانول کاهش پیدا کرده و نرخ آن رشد می‌کند. همچنین بین نرخ متانول و نفت خام نیز همبستگی نسبتا زیادی وجود دارد.
حجم و ارزش صنعت در جهان و ایران
طبق آمار موجود منتشر شده به واسطه موسسه MMSA در سال ۲۰۲۰ ظرفیت اسمی تولید متانول جهان ۱۵۰ میلیون تن(بر اساس آخرین گزارش تفسیری مدیریت پتروشیمی زاگرس) و تولید و مصرف آن حدود ۸۲ میلیون تن بوده است. چین نیز بزرگ‌ترین تولیدکننده و مصرف‌کننده متانول در دنیا است. تولید چین ۳۶ میلیون تن و مصرف آن ۴۸ میلیون تن بوده و این مهم به معنی وجود کسری ۱۲ میلیون تنی در این کشور است که از محل واردات تامین می‌شود. ارزش بازار متانول نیز حدود ۲۰ میلیارد دلار برآورد می‌شود.
این در حالی است که مصرف داخلی در حدود ۷۰۰ هزار تن بوده و مازاد تولید کشور عموما به چین و هند صادر می‌شود.
شرکت‌های فعال صنعت متانول
پتروشیمی زاگرس (بندر عسلویه): فاز اول زاگرس از سال ۱۳۸۰ آغاز و با ظرفیت سالانه یک میلیون و ۶۵۰ هزار تن متانول گرید AA در سال ۱۳۸۵ پایان یافت. با خاتمه عملیات اجرایی فاز دوم در سال ۱۳۸۸، شرکت پتروشیمی زاگرس با ظرفیت تولید سالانه ۳ میلیون و ۳۰۰ هزار تن در زمره پنج شرکت بزرگ تولیدکننده این محصول در دنیا قرار گرفت. مشتریان عمده شرکت شامل زاگرس چین، هند و صنایع شیمیایی سامد (چسب مشهد) می‌شود و سهامداران عمده نیز شرکت‌های پارسان و پتروشیمی تابان فردا هستند.
گفتی است تامین متان پتروشیمی زاگرس از مجتمع پارس جنوبی و تامین اکسیژن از مبین (فروش بخار حاصله به مبین) صورت می‌گیرد.
پتروشیمی فن آوران (بندر ماهشهر): پتروشیمی فن آوران سال ۱۳۷۷ تاسیس شد. فعالیت این شرکت در زمینه ساخت، راه‌اندازی و بهره‌برداری واحدهای متانول، اسید استیک و منواکسید کربن است. مشتریان عمده این شرکت شامل پتروشیمی بندر امام، پتروشیمی تندگویان و شیمی بافت می‌شوند. از طرفی شرکت‌هایی اعم از «تاپیکو»، صندوق بازنشستگی کشوری و پتروشیمی تابان فردا نیز سهامداران عمده شرکت پتروشیمی فن‌آوران محسوب می‌شوند. در تامین مواد اولیه باید توجه کرد که متان از شرکت ملی گاز و کربن دی اکسید از مارون صورت می‌گیرد. زیرمجموعه‌های مهم شرکت پتروشیمی فن‌آوران نیز شامل ۳۳ درصد پتروشیمی مرجان (متانول)، ۴ درصد «شخارک» و ۵۰ درصد «شفارا» (دی اکتیل فتالات) می‌شود.
پتروشیمی خارک (جزیره خارک): شرکت پتروشیمی خارک در ابتدا تحت عنوان شرکت سهامی شیمیایی خارک به منظور بازیافت پروپان، بوتان، نفتا و گوگرد از گازهای استحصالی چاه‌های حوزه نفتی فلات قاره ایران با مشارکت پنجاه – پنجاه بین شرکت ملی صنایع پتروشیمی و شرکت آمریکایی AMOCO در سال ۱۳۴۴ تاسیس و در سال ۱۳۴۸ به بهره‌برداری رسید. در سال ۱۳۷۸ واحد متانول به بهره‌برداری رسید.
کشور‌هایی نظیر چین و هند مشتریان عمده پتروشیمی خارک محسوب می‌شوند و شرکت‌های پتروشیمی تابان فردا، «تاپیکو» و صندوق بازنشستگی کشوری به عنوان سهامداران عمده هستند. تامین‌کننده مواد اولیه شرکت، گاز ترش از شرکت نفت فلات قاره است.
پتروشیمی شیراز (شیراز): شرکت پتروشیمی شیراز به عنوان اولین واحد تولیدی صنایع پتروشیمی ایران در سال ۱۳۴۲ به منظور تولید کودهای شیمیایی ازته آغاز به فعالیت کرد. مشتریان عمده این شرکت شامل سازمان حمایت کشاورزی، «شفارس» (محصولات اوره و متانول)، سازمان صنایع دفاع (محصولات نیترات آمونیوم) و هند می‌شود. شرکت‌های پارسان و مدبران اقتصاد نیز سهامداران عمده پتروشیمی شیراز محسوب می‌شوند. تامین‌کننده مواد اولیه شرکت نیز متان از شرکت ملی گاز است. همان‌طور که پیش‌تر مطرح شد، ظرفیت اسمی تولید متانول در ایران حدود ۱۲ میلیون تن بوده که درحال حاضر ۸۰ درصد این ظرفیت تولید می‌شود اما با کامل شدن طرح‌های در دست اجرا، این ظرفیت به بیش از ۳۰ میلیون تن در سال خواهد رسید. گفتنی است که فروش شرکت‌های متانولی با دو نرخ داخلی و صادراتی صورت می‌گیرد. نرخ فروش داخلی توسط دفتر توسعه پتروشیمی‌ها به صورت هفتگی اعلام می‌شود و نرخ فروش صادراتی به دلیل اینکه متانول سازهای ایرانی به صورت CFR محصولات خود را به فروش می‌رسانند، نرخ فروش صادراتی شرکت‌های ایرانی معمولا نزدیک به «متانول CFR چین» مجله پلتس است. در نهایت با توجه به کمبود قابل پیش‌بینی منابع انرژی در آینده، مصرف مستقیم متانول به عنوان سوخت پاک یا در تولید هیدروژن مصرفی پیل‌های سوختی، بسیار مورد توجه خواهد بود.
