نخستین دبستان
امید اخوی/دانشجوی دکترای تاریخ ایران دانشگاه شیراز
مدرسه نصریه یا ادبیه نخستین مدرسه در اردبیل بوده است که توسط محمدولی خان‌تنکابنی (نصرالسلطنه) که بعدها به سپهسالار اعظم ملقب شد، در ۱۳۲۲ق تاسیس شد. گروهی از روشنفکران و تجار اردبیل با وی همکاری کردند و نخستین مدرسه جدید را در اردبیل بنا نهادند و به احترام وی آن را مدرسه نصریه خواندند. بعد از آن، مدرسه جعفریه در ۱۳۲۴ ق تاسیس شد. از دیگر مدارس سرشناس که در اواخر دوره قاجار در اردبیل آغاز به کار کرد، می‌توان به مدرسه شرافت، مدرسه رشیدیه و مدرسه احمدیه اشاره کرد.
یکی از مهم‌ترین مدارس پیشرو در اردبیل در این زمان مدرسه تدین بود. این مدرسه یکی از اولین مدارس به سبک و شیوه نوین در شهر اردبیل است که با همت مرحوم «میرزا‌عبدالمجید تدین» در سال ۱۲۹۶ خورشیدی تاسیس شد و بر این اساس یکی از قدیمی‌ترین مراکز آموزشی اردبیل به‌حساب می‌آید. تدین در شهریور ۱۲۷۷ خورشیدی در محله پیر مادر اردبیل چشم به جهان گشود. او دانش آموخته مکتب‌خانه «میرزا عزیز» مکتب‌دار صاحب نام عصر خود بود که بعد از اتمام تحصیلات، با صلاح‌دید استاد خود خانه‌ای را در کوچه حسن‌آباد پیرعبدالملک اجاره و به مدرسه تبدیل کرد. کلمه مدرسه چون در نزد مخالفان به مفهوم «اشکولا» تفسیر می‌گشت و معنی و مظهری از مسیحیت تعبیر می‌شد از این‌رو به‌جای مدرسه تابلوی آن را به‌صورت «دبستان» تهیه شد. می‌توان گفت در تاریخ فرهنگ ایران یا دست‌کم در منطقه آذربایجان اولین باری بود که نام دبستان به‌جای مدرسه عنوان شد. این دوراندیشی سبب شد تا مدرسه از آسیب‌های بدخواهان دور بماند و روزبه‌روز در طریق پیشرفت و اعتلای خود قدم‌هایی بردارد و تا آنجا برسد که در سال‌های ۱۳۰۸ تا ۱۳۲۰ خورشیدی به‌صورت برجسته‌ترین و مهم‌ترین مدارس اردبیل در‌آید و با تشکیل کلاس‌های متوسطه، کانون تربیتی بزرگی در این شهر شود. هزینه مدرسه تدین با وجوهی که از دانش‌آموزان به‌عنوان شهریه می‌گرفتند، تامین می‌شد. در مجموع می‌توان گفت پیشرفت و افتخارات مدرسه تدین مرهون فداکاری‌ها و علاقه‌مندی‌های وصف ناپذیر مدیر و موسس آن بود. البته در کنار وی، افرادی مانند شادروان سیدمهدی مهدوی معروف به آقای ناظم، مرحوم حسن وحیدی دبیر نابینا ولی دانشمند روشن بین را در این امر دارای سهم بسزایی در آموزش و پرورش شهر اردبیل و دبستان تدین داشتند.
