فلسفه برای خوانندگان عام
حسن مرتضوی
در ایران تاکنون دو تاریخ فلسفه به معنای دقیق کلمه منتشر شده است: تاریخ فلسفه کاپلستون و تاریخ فلسفه راتلج. در اولی یک نویسنده با یک دیدگاه معین (و تخصص در یک مکتب فلسفی) به بررسی سیر تحولات مکاتب فلسفی میپردازد درحالیکه تاریخ فلسفه راتلج را حدود صد نفر که در رشته خود متخصص بودهاند، نوشتهاند و یک هیات چند نفره ویراستاری کل این مجموعه را به عهده گرفتهاند. ۹ مجلد اول تاریخ فلسفه کاپلستون در فاصله سالهای ۱۹۴۶ تا ۱۹۷۴ با این هدف که متنی کاملتر از درسنامههای رایج را در اختیار دانشجویان مدارس کاتولیکی قرار دهد به رشته تحریر درآمد. تاریخ فلسفه راتلج در دهه ۱۹۹۰ و سالهای آغازین سده بیستم برای نهتنها متخصصان بلکه برای خوانندگان عام نوشته شده است.
در تاریخ فلسفه راتلج ما با تقسیم کاری دقیق روبهرو هستیم، چنانکه قلمروهای تخصصی با دقت زیاد از هم متمایز شدهاند. علاوه بر این تنها به توصیف دیدگاههای فلسفی قناعت نمیشود و به چالشهای گوناگون در دوره موردبحث میپردازد. این چالش ذهن خواننده را ورز میدهد چراکه هم با نقطه نظرات نویسندگان این مجموعه و هم با فیلسوف موردبررسی آشنا میشود. جدولهای گاهشماری ابتدای هر مجلد به خوانندگان امکان میدهند تصویری کلی از فضای فکری و علمی و ادبی دوره موردبحث در هر مجلد داشته باشند. در پایان کتاب با واژهنامهای تخصصی روبهرو هستیم که اصطلاحات را به روشنی برای خواننده توضیح میدهند. در پایان هر فصل یادداشتهای مفصل، کتابشناسی تفصیلی در زمینه آثار عمومی نوشتهشده در آن مبحث آمده است. گمان نمیکنم هیچ فرهنگی یا به عبارتی هیچ دائرهالمعارفی را باید از ابتدا تا انتها خواند. در واقع فرهنگ مکمل کار تحقیقی علاقهمندان به یک موضوع یا یک مکتب فلسفی خاص، ابزار کارشان است، نه لزوما خود کار. اما میتوان حالتی را هم در نظر گرفت که خوانندهای خواهان شناخت از یک دوره معین فلسفی باشد. در این صورت شاید بتوان چند دوره مطالعه را معرفی کرد: مثلا جلد اول و دوم برای شناخت از دوره فلسفه یونان باستان، جلد سوم و تا حدی جلد چهارم برای شناخت اندیشههای فلسفی سدههای میانه و آغاز عصر جدید؛ جلد چهارم و پنجم و ششم و هفتم برای فهم تحولات پس از سدههای میانه تا سده بیستم و جلد هشتم و نهم و دهم برای بررسی تمامی گرایشهای فلسفی سده بیستم. در واقع نوع پژوهش و مطالعهای که خود خواننده مدنظر دارد، تعیین میکند کدام مجلدات را در اولویت قرار دهد.