برخی از منابع بیداری ایرانیان
شاید ستم و خودکامگی حاکمان ایران، عمده‌ترین عامل ناخشنودی توده‌های مردم را فراهم آورده باشد، اما عامل ناخشنودی‌ها حساس‌شدن توده‌ها نسبت به ناهنجاری‌های اجتماعی بود. این حساسیت مرهون آگاهی‌هایی بود که از راه‌های گوناگون به داخل ایران سرازیر می‌شد.
منبع این آگاهی‌ها نخست مسافران و جهانگردان ایرانی بودند که به ممالک اروپا یا به مستعمرات بریتانیا، مانند هند سفر می‌کردند و با جلوه‌هایی از فرهنگ و تمدن و سیاست غرب آشنا و بعضا در همان نگاه نخست دلباخته آن می‌شدند و مشاهدات خود را در سفرنامه‌های خویش به آگاهی مردم می‌رساندند. برای نمونه می‌توان به تحفه‌العالم اثر میرزاعبداللطیف شوشتری، مسیر طالبی اثر میرزا ابوطالب خان، حیرت‌نامه اثر میرزا ابوالحسن خان ایلچی و مرآه الاحوال جهان‌نما اثر میرزا احمدکرمانشاهی اشاره کرد. تاثیر این سفرنامه‌ها در آگاهی‌بخشی به ملت ایران هرچند در سطح نخبگان می‌ماند ولی بعدها به‌عنوان شیوه‌ای برای بیدارگری عمومی برگزیده شد و پایه سبک جدیدی شد که میان واقع‌گرایی و تخیل پیوند برقرار می‌کرد. بهترین نمونه آن سیاحت‌نامه ابراهیم بیک به قلم زین‌العابدین مراغه‌ای است. همچنین یادداشت‌های میرزا ملکم‌خان، فتحعلی آخوندزاده و... این آثار که همگی بیداری و آگاهی مردم را خواهان بودند، سهم بسیاری در روشنی افکار عامه داشتند.
از اشخاص بسیار موثر در بیداری ملت ایران و پاشیدن تخم نهضت انقلابی میرزاملکم خان ارمنی اصفهانی پسر میرزایعقوب خان بود که به عقیده تقی‌زاده نوشته‌های او موثرترین کتب و مقالات بود. روزنامه قانون او که در لندن طبع می‌شد و رساله‌های متعدد بسیار پرمعنی که وی تالیف و نشر می‌کرد، انقلابی در افکار ایرانیان به‌وجود آورد. پس از آن کتب حاج میرزا عبدالرحیم نجارزاده طالبوف تبریزی مانند کتاب احمد و مسالک‌المحسنین و مسائل الحیات و ... تاثیری بسزا داشت و دایره انتشار آنها نیز بسیار وسیع بود. جراید فارسی منتشر در مصر و هند و مخصوصا ثریا، پرورش، حکمت، حبل‌المتین و ... سهم معتنابهی در روشنی افکار عامه داشتند.
