رکود اقتصادی و راهکارهای خروج از آن- بخش اول

چرخه‎های تجاری که شامل دوران بهبود، رونق، رکود و بحران است، از واقعیت‎های اقتصادی تمامی کشورهای دنیاست که نحوه برخورد و مدیریت مناسب کشورها و شرکت‎ها با این پدیده‌های اقتصادی می‎تواند نقش مؤثری در تحقق اهداف خرد و کلان اقتصادی آن‌ها داشته باشد.
قطعا دوران رونق اقتصادی که همراه با رشد اقتصادی، افزایش اشتغال و سرمایه‎گذاری است، بهترین دوران اقتصادی برای شرکت‌هاست اما این دوران دائمی نیست و با وارد شدن به مرحله رکود، رشد به آهستگی کاهش یافته و ممکن است در ادامه به کاهش سرمایه‎گذاری، کاهش اشتغال و کاهش تولید منجر شود؛ لازم به ذکر است فضای اقتصادی حاکم بر جامعه و در برخی موارد در جهان می‎تواند بر فضای حاکم بر کسب‌وکار شرکت‎ها اثرگذار باشد یعنی چنانچه فضای کلی اقتصاد در وضعیت رونق باشد، انتظار بر آن است که فضای غالب شرکت‌ها نیز رونق داشته باشد و چنانچه فضای کلی کشور در وضعیت رکود یا بحران باشد، انتظار می‎رود که بیشتر شرکت‎های فعال در بخش خصوصی یا دولتی نیز از همین فضای رکود یا بحران متأثر شده و فضای کسب‎وکار در جامعه نیز در همین وضعیت باشد؛ در ضمن برخی بخش‎ها یا صنایع در برخی کشورها به عنوان صنایع مادر و زیربنایی می‌توانند بر رونق یا رکود بسیاری از کسب‌وکارها مؤثر واقع شوند برای مثال رکود در بخش مسکن در ایران باعث شده است بسیاری از کسب‎وکارهای مرتبط با بخش مسکن مانند مصالح ساختمانی، لوله و لوازم، صنایع مرتبط با روشنایی و برق، تزئینات ساختمانی، کابینت و چوب و مواردی از این قبیل در چند سال اخیر با رکود و حتی بحران شدید مواجه شوند که این موضوع باعث کاهش سرمایه‎گذاری، کاهش فرصت‌های شغلی و کاهش ارزش افزوده در این صنایع و بخش‎ها شده است، پس تحریک صنایع زیربنایی و مادر می‎‌تواند در خروج از رکود بخش‌های وابسته مؤثر باشد.

با توجه به اینکه بروز دوران رکود و حتی بحران، امری طبیعی در چرخه‎های اقتصادی کسب‎وکار است، این سؤال مطرح می‎شود که چگونه شرکت‎ها و حتی مدیریت کلان اقتصادی در کشورها می‎توانند مدیریت مناسبی بر اوضاع اقتصادی در شرایط سخت داشته باشند تا بتوانند از این مسیرهای دشوار اقتصادی و کسب‎وکار به نحو بهتری عبور کنند؛ برای پاسخ به این سؤال لازم است توجه کنیم که همانند چهار فصل سال، بروز چرخه‌های اقتصادی، امری طبیعی است، پس بروز رکود و حتی بحران در برخی صنایع، کسب‌وکارها و فضای کلی اقتصاد، امری طبیعی و دور از انتظار نیست اما عدم تلاش یا مدیریت نامناسب اقتصادی در دوران سخت باعث صدمات جبران‌ناپذیری به کسب‎وکارها و فضای کلی اقتصادی می‌‎شود و از این رو لازم است برای مواجهه با شرایط سخت اقتصادی، استراتژی‌های مشخصی را تدوین، اجرا و ارزیابی کرد؛ در ضمن طولانی شدن رکود و بحران، آثار بسیار مخربی بر روند سرمایه‎گذاری، تولید و اشتغال کشور بر جای می‎گذارد و بنابراین تمام تلاش و همت سیاست‎گذاران در عرصه کلان اقتصادی کشور و همچنین مدیریت کسب‎وکارها باید برای کوتاه کردن طول دوران رکود یا بحران اقتصادی و ورود به فضای بهبود اقتصادی باشد. قبل از آنکه استراتژی‌های مواجهه با رکود مورد بحث و بررسی قرار گیرد لازم به ذکر است که نشانه‎هایی چون کاهش تقاضا و به تبع آن کاهش تولید، کاهش سرمایه‎گذاری و پس‎انداز، افزایش بیکاری و نظایر آن از نشانه‎های مهم دوران رکود و اوایل بحران است که در اقتصاد ایران طی سال‌های اخیر به دلیل کاهش شدید درآمدهای نفت، تحریم‎های اقتصادی و افزایش مخارج زندگی مخصوصا برای اقشار کم‌درآمد و با درآمد ثابت، تورم شدید طی سال‎های ۹۰ تا ۹۲، افزایش هزینه‎های تولید و مصرف از جمله هزینه‎های مالیات و نظایر آن به وقوع پیوسته است و تداوم این رکود در سال ۱۳۹۴، آن را به بحران اقتصادی مهمی تبدیل کرده است که در صورت ناتوانی در رفع این بحران در سال ۱۳۹۵، صدمات بیشتری به کسب‎وکارها، سرمایه‌گذاری و فضای کلان اقتصادی وارد خواهد شد.

داشتن استراتژی‎های مشخص در سطح کلان اقتصادی و در سطح کسب‎وکارها موجب می‎شود بتوان از این شرایط سخت سریع‎تر و بهتر عبور و از مشکلات بعدی پیشگیری کرد؛ شاید یکی از مهم‌ترین کلیدهای خروج از رکود و بحران در اقتصاد ایران، تقویت انگیزه‎های تولید، سرمایه‎گذاری، کسب‌وکار و کارآفرینی باشد که در شرایط حاضر به دلیل ریسک‌های موجود در کسب‎وکار و سرمایه‌گذاری، هزینه‌های بالای تولید، نرخ‎های بالای بهره بانکی، ناهماهنگی برنامه‎های کلان سیاسی و اقتصادی در سطح کلان کشور و وجود انحصارات مختلف سیاسی و اقتصادی، امید چندانی به کارآمدی این کلید کارگشا وجود ندارد و بدون یک عزم جدی در مدیریت کلان کشور در سطح تمامی قوا، نمی‎توان امید چندانی به خروج از این شرایط داشت، اما به هر حال یک سری اقدامات فرعی‎تر نیز وجود دارد که به قول اقتصاددانان بهینه دوم یا سوم است و می‎توان با اتخاذ آن‎ها علی‌رغم شرایط موجود، دستاوردهایی برای خروج از رکود و بحران اقتصادی در سطح کلان اقتصادی کشور و در سطح کسب‌وکارها داشت. در بخش دوم و سوم این یادداشت برخی راهکارها که در سطح خرد و کسب‌وکارها می‎تواند در خروج از رکود مؤثر باشد مورد بررسی قرار خواهد گرفت.