مصائب پنهان متروی رایگان

طرح برخی نمایندگان شورای شهر برای رایگان شدن دائمی مترو و اتوبوس در پایتخت رای نیاورد؛ با وجود این، شهرداری با دعوت از معاون اول رئیس‌جمهور و کسب موافقت لفظی از او درصدد است تا دولت را نیز در این پیشنهاد دخیل کند. همچنین مدیریت شهری لایحه‌ای در این خصوص به شورای شهر تهران ارائه کرده که قرار است با قید فوریت در صحن شورا مورد بررسی قرار گیرد. درحالی شهرداری تهران درصدد رایگان‌سازی حمل‌ونقل عمومی در تهران است که کارشناسان متعددی نسبت به زیان‌های این تصمیم هشدار می‌دهند. 

مرکز مطالعات شهرداری تهران نیز در گزارشی تخصصی ۱۲عیب بزرگ رایگان شدن مترو را بررسی کرده و در عین حال چند پیشنهاد کارشناسی برای افزایش تمایل شهروندان به استفاده از حمل‌ونقل عمومی ارائه کرده است. در این گزارش تاکید شده که اگرچه مدیریت شهری درصدد جذب مسافر بیشتر برای مترو و اتوبوس است، اما حمل‌ونقل عمومی پایتخت ظرفیت چندانی برای جذب مسافر بیشتر ندارد. در عین حال مشکل اصلی حمل‌ونقل عمومی در کشور کیفیت پایین خدمات است که این مشکل محصول مشکلات مالی است و لذا نمی‌توان ادعا کرد که حمل‌ونقل عمومی ظرفیت چندانی برای پذیرش ترددهای بیشتر دارد.

 شورای شهر تهران در دوره جنگ ۱۲روزه و جنگ اسفند حمل‌ونقل عمومی شامل مترو و اتوبوس‌های تندرو را برای رفاه شهروندان رایگان کرد، این سیاست با هدف کمک به وضعیت شهروندان تهرانی در دوره جنگ اخذ شد. پس از آتش‌بس شورای شهر رای به پایان متروی رایگان داد؛ اما مدیریت شهری طرح متروی رایگان را بدون مصوبه شورای شهر ادامه داد، همزمان برخی از اعضای شورای شهر طرحی برای رایگان شدن دائمی حمل‌ونقل عمومی به شورای شهر ارائه دادند. در میانه جدل شهرداری برای رایگان ماندن مترو و مخالفت برخی از اعضای شورای شهر برای جلوگیری از این تصمیم بدون مصوبه قانونی، موافقان و مخالفان این طرح دیدگاه‌های کارشناسی خود را عنوان کردند. در این شرایط مرکز مطالعات شهرداری تهران در گزارشی با عنوان «پیشنهادهایی برای کاهش اختلاف‌نظر حول طرح رایگان‌سازی حمل‌ونقل عمومی در شهر تهران» که توسط فرشید سامانپور و شراره عظیمی تهیه شده نقاط قوت و ضعف متروی رایگان ارائه شده است.

نتایج بررسی‌های انجام‌شده نشان می‌دهد که اگرچه رایگان‎سازی می‌تواند به‌عنوان بخشی از راهبرد توسعه پایدار شهری و تشویق شهروندان به استفاده از حمل‌ونقل عمومی عمل کند، اما اجرای این طرح بدون طراحی دقیق، می‌تواند مخاطرات و پیامدهایی را به همراه داشته باشد. گزارش مرکز مطالعات شهرداری تهران تاکید دارد که موفقیت طرح رایگان شدن حمل‌ونقل عمومی کاملا وابسته به مدل پیشنهادی دارد. در چنین شرایطی فشار شهرداری تهران برای تصویب طرحی با قید فوریت برای رایگان شدن مترو بدون درنظر گرفتن جوانب آن و ایجاد سازوکار مشخص قطعا نقاط قوت این پیشنهاد را نیز منتفی کرده و درواقع به هدررفت طرح می‌انجامد.

72 copy

ایرادات طرح رایگان شدن مترو

موافقان مترو و اتوبوس رایگان با تکیه بر سهم اندک بلیت از کل هزینه جابه‌جایی با وسایل حمل‌ونقل عمومی و همچنین قیاس آن با کل بودجه شهر، بر اجرای آن تاکید دارند؛ اول آنکه ناترازی مالی شبکه و تحمیل هزینه غیرضرور به بودجه شهر اولین ایراد رایگان شدن حمل‌ونقل عمومی شمرده می‌شود. اگرچه موافقان رایگان شدن مترو مدعی هستند که درآمد حاصل از بلیت‌فروشی تنها حدود 2درصد درآمد عمومی شهرداری است و 10درصد هزینه جاری مترو را پوشش می‌دهد؛ اما حذف همین مبلغ نیز به درآمد پایدار شهرداری ضربه می‌زند و در عین حال به کیفیت منابع مالی اداره پایتخت نیز آسیب وارد می‌کند.

دوم آنکه مطالعات نشان می‌دهد رایگان‌سازی مطلق درحالی‌که مشوق چندانی برای جذب تقاضاهای جدید در مترو نیست، در عین حال از منظر اقتصاد رفتاری به معنای کنار گذاشتن یکی از اهرم‌های کلیدی برای مدیریت و هدایت رفتار شهروندان به سمت الگوهای مطلوب سفر در سطح شهر است.

سوم آنکه در عین حال بخشی از افرادی که از مترو و اتوبوس استفاده می‌کنند، ساکن تهران نیستند، رایگان‌سازی سراسری به معنی استفاده از بودجه متعلق به شهروندان تهران برای ساکنان شهرهای دیگر است؛ موضوعی که با اصول عدالت توزیعی در تضاد است. چهارم آنکه حذف غیرکارشناسی بلیت مترو می‌تواند به شکل‌گیری یک توقع دائمی در شهر تبدیل شود؛ موضوعی که بازگشت آن همانند تجربه یارانه سوخت بسیار دشوار است. درواقع با دائمی شدن حمل‌ونقل رایگان این موضوع از یک تشویق به حق عمومی بدیهی تبدیل می‌شود.

پنجم آنکه کاهش کیفیت ادراکی زیان بعدی رایگان شدن مترو و اتوبوس است؛ چراکه رایگان بودن یک خدمت گاه با تلقی بی‌ارزشی آن همراه می‌شود. ششم آنکه رایگان‌سازی می‌تواند به جای هدایت تقاضا از خودروی شخصی به حمل‌ونقل عمومی به ایجاد تقاضای کاذب سفر منجر شود. هفتم آنکه تقاضای کاذب سفر با حمل‌ونقل عمومی رایگان، ازدحام در این وسایل حمل‌ونقل عمومی را افزایش داده و درواقع کیفیت این خدمت را کاهش می‌دهد. استهلاک ناوگان ایراد هشتم رایگان شدن مترو برای شهر است. نهم آنکه با رایگان‌سازی حمل‌ونقل عمومی احتمالا بخشی از شهروندان با این فکر مواجه می‌شوند که سایر عوارض و درآمدهای پایدار شهرداری نیز زاید و قابل حذف است. دهمین ایراد کاهش احساس مسوولیت اجتماعی نسبت به نگهداشت زیرساخت‌ها و تجهیزات شهری در پی این تصمیم است. یازدهمین ایراد اشباع بودن ظرفیت فعلی ناوگان حمل‌ونقل عمومی است که با حذف بلیت مشوق چندانی برای جذب تقاضای جدید به‌وجود نمی‌آید. دوازدهمین ایراد نیز قطع ارتباط منطقی بین بهای خدمات شهری و کیفیت خدمات شهری است.

رایگان شدن بخشی از سیاستی کلان

در این گزارش به بیان تجربه چند شهر مطرح دنیا که حمل‌ونقل عمومی رایگان دارند، پرداخته شده و روش‌های اخذشده برای موفقیت این طرح‌ها ذکر شده است. بررسی‌های موردی نشان می‌دهد که رایگان‌سازی مترو عمدتا بخشی از یک سیاست کلان در این شهرها بوده است، در شهرهای بزرگ این طرح به شکل محدود و برای گروهی خاص اجرا شده است. در عین حال برای مقایسه باید چند نکته را نیز مدنظر داشت، اول آنکه قیمت بنزین و حمل‌ونقل شخصی در ایران بسیار پایین و غیرقابل مقایسه با اکثر نقاط جهان است؛ به‌گونه‌ای‌که حمل‌ونقل عمومی به سختی می‌تواند با آن رقابت کند. دوم آنکه هزینه حمل‌ونقل عمومی در ایران بسیار اندک است و به نظر می‌رسد ظرفیت آن در وضعیت اشباع یا فراتر از آن قرار دارد. در عین حال مشکل اصلی حمل‌ونقل عمومی در کشور کیفیت پایین خدمات است که این مشکل محصول مشکلات مالی است و لذا نمی‌توان ادعا کرد که حمل‌ونقل عمومی ظرفیت چندانی برای پذیرش ترددهای بیشتر دارد.

پیشنهادهای جایگزین رایگانی

در این گزارش چند پیشنهاد به‌عنوان جایگزین متروی رایگان برای همه ارائه شده است. طرح ابتدایی پیشنهادی عبارت است از گزینه‌ای که در آن تخفیف کلی یا جزئی بلیت به‌صورت یک مشوق در برابر استفاده از حمل‌ونقل عمومی داده شود؛ به شکلی که درآمدهای شهرداری کاهش نیابد. به‌عنوان نمونه در ازای هر چند بار استفاده از حمل‌ونقل عمومی با پرداخت، یک یا چند سفر بعدی رایگان شود. کشیدن کارت سفر در آغاز و پایان سفر الزامی باشد و مبلغ تخفیف برای سفرهای طولانی‌تر افزایش یابد. امتیاز افراد برای تخفیف استفاده از حمل‌ونقل عمومی با تداوم استفاده افزایش یابد. برای مراجعان خارج از شهر تهران، استفاده از بلیت با قیمت کنونی مقدور باشد، با افزایش سالانه تردد با حمل‌ونقل عمومی، مشوق‌هایی هم به آنها داده شود تا از ورود خودرو به تهران کاسته شود. 

پیشنهاد دوم مطرح در این گزارش که از آن با عنوان پیشنهاد مطلوب‌تر یادشده شامل طرحی می‌شود که در آن دارندگان کارت سوخت بتوانند، با آن کارت بلیت تهیه کنند؛ به این شکل که در ازای هر لیتر بنزین تعداد متناسبی بلیت درنظر گرفته شود. به این ترتیب در مصرف بنزین و تردد با خودروی شخصی صرفه‌جویی شود. دولت قیمت آزاد بنزین ناشی از صرفه‌جویی را به شهرداری برگرداند. در چنین مدلی می‌توان در قیمت بلیت مترو و اتوبوس برای افرادی که خودروی شخصی ندارند، افراد دارای خودروی شخصی بر اساس قیمت تفاوت قائل شد.