رسانهها و اندیشکدههای بینالمللی جنگ سوم خلیج فارس را بررسی کردند
چشمانداز دیپلماسی پس از جنگ
خطر تداوم بحران
گروه بینالمللی بحران در یادداشتی عنوان کرد که با ادامه جنگ در خاورمیانه، بسیاری با نگرانی نظارهگر تحولات و نتایج احتمالی آن هستند. این در حالی است که توجیهات مقامات اسرائیلی و آمریکایی برای آغاز تجاوز علیه ایران در میانه مذاکرات دیپلماتیک مدام در حال تغییر است. کاخ سفید در حالی که مشغول مذاکره با ایران بود، به ارسال تجهیزات و ناوهای جنگی به خاورمیانه ادامه داد. در عین حال، نارضایتی اعضای کنگره و نظرسنجیهای فعلی از اقدام نظامی آمریکا علیه ایران حاکی از آن بوده که ادعاهای مقامات آمریکایی و اسرائیلی درباره «تهدید ایران» نتوانسته آنچنان در جهت اقناع آرای عمومی قدم بردارد. از سوی دیگر و جدای از پریشانی آشکار در انگیزههای مطرحشده برای این تجاوز، نکته دیگری که نباید از نظر دور داشت فقدان توجیه این اقدام در چارچوب قوانین بینالمللی است.
همچنین از یاد نباید برد که بهرغم نبود هرگونه بنیان قانونی برای این تجاوز، کشورهای اروپایی بهشکلی غریب چشم خود را به آن بسته و تلاش دارند آن را به طرق گوناگون توجیه کنند. بهرغم مخالفت شماری از کشورهای اروپایی (نروژ، سوئد و اسپانیا)، کشورهایی چون آلمان، فرانسه و ایتالیا که هنگام آغاز حملات روسیه به اوکراین سریعا آن را محکوم کردند، اکنون تلاش دارند که توجهها را به حملات واکنشی ایران به کشورهای حوزه خلیج فارس معطوف کنند. این نهاد غیرانتفاعی در ادامه گزارش خود عنوان کرد: بهرغم خوشبینیهای آغازین در زمینه آغاز تجاوز به ایران، اکنون بسیاری نگران عواقب وخیم آن برای خاورمیانه و حتی سراسر جهان هستند. ایدههایی چون آشوب سراسری و بحران اقتصادی دیگر بعید به نظر نرسیده و کمابیش بدل به بخشی از روایت روزهای آتی شدهاند، البته اگر نتوان راهحلی برای این وضعیت پیچیده پیدا کرد. از سوی دیگر، کشورهای حوزه خلیجفارس بسیار نگران این موضوع هستند که ادامه درگیریهای فعلی به ویرانی ثبات اقتصادی و امنیتی در این کشورها بینجامد.
روزنامه دیلی صباح ترکیه نیز طی گزارشی عنوان کرد که درگیریهای فعلی نمایانگر سوءاستفاده ترامپ از قدرت نظامی آمریکا است، کسی که با شعار «اول آمریکا» به قدرت رسید و قول داد که از «جنگهای ابدی» دوری کند. از یاد نباید برد که این دومین بار در ۸ ماه گذشته بود که دولت ترامپ در استفاده از نیروی نظامی علیه ایران به اسرائیل پیوسته است. این گزارش افزود: «این جنگ میتواند بازارهای جهانی را بیش از پیش به لرزه درآورد، به ویژه اگر تنگه هرمز همچنان برای ترافیک تجاری ناامن بماند. حدود ۲۰ درصد از نفت معامله شده جهان از این آبراه حیاتی عبور میکند و قیمت نفت شاهد افزایش فزایندهای بوده است. پروازها در سراسر خاورمیانه مختل شده و طی روزهای اخیر آتش پدافند هوایی بر فراز شهرهایی عربی چون دبی به اهتزاز درآمده؛ این در حالی است که این پایتخت تجاری امارات متحده عربی مدتهاست که با معرفی خود به عنوان پناهگاهی امن در منطقهای بیثبات، کسب و کارها و مهاجران را به خود جذب کرده است.
بار دیگر روسیه
ادامه جنگ، پرسشهای مهمی را درباره موضع متحدان تهران در درگیریهای فعلی پیش کشیده است. روسیه و چین البته آشکارا تجاوز آمریکا و اسرائیل را محکوم کردند، اما تا به اینجای کار فراتر از محکومیتهای دیپلماتیک، چیز دیگری روی میز نگذاشتهاند. البته طی روزهای اخیر خبرگزاری آسوشیتدپرس به نقل از دو مقام مطلع از ارزیابیهای اطلاعاتی آمریکا گزارش کرد روسیه اطلاعاتی در اختیار ایران قرار داده است که میتواند به تهران کمک کند تا ناوهای جنگی آمریکا، هواپیماها و دیگر تجهیزات نظامی این کشور در منطقه را هدف قرار دهد. هرچند که برخی از کارشناسان معتقدند که چنین اقدامی در نهایت نقش نوشداروی بعد از مرگ سهراب را دارد.
در این رابطه، ولادیمیر ایشچنکو، تحلیلگر و جامعهشناس، در یادداشتی به تاریخ ۱۷ اسفند برای آسوشیتدپرس اظهار کرد که مسکو با سکوت در تحولات فعلی، چشم به نتایج بلندمدت این درگیریها برای منافع خود دوخته است. این تحلیلگر نوشت: این رویکرد البته در گذشته نیز تکرار شده است. سقوط بشار اسد، رئیسجمهور پیشین سوریه، بازداشت نیکولاس مادورو، رئیسجمهور پیشین ونزوئلا از سوی آمریکا و حتی جنگ ۱۲روزه خود نشانهای ملموس از رویکرد سکوت استراتژیک در قلب کرملین است. از یاد نباید برد که افزایش قیمت نفت در پی جنگ در خاورمیانه، تا به اینجای کار به سود روسیه بوده است. در عین حال، درگیری بیشتر آمریکا در اوضاع خاورمیانه برای روسیه نقش بلیت برنده را در نزاع اوکراین ایفا میکند و بیتردید ولادیمیر پوتین، رهبر کرملین، روی این سناریو حساب کرده است.
در همین رابطه، رابرت پرسون، تحلیلگر در انستیتو تحقیقاتی سیاست خارجی، به مجله تایم گفت: «آنچه شاهد آن هستیم کاملا قابلپیشبینی بود. پوتین و مشاورانش احتمالا به این نتیجه رسیدهاند که تحولات فعلی در کوتاهمدت میتواند بسیار به سود مسکو باشد. هرچه قیمت انرژی افزایش یابد و توجهها از بحران اوکراین دور شود، پوتین راضیتر خواهد بود. در عین حال، فرو رفتن هرچه بیشتر ترامپ در باتلاق خاورمیانه بیشک به نفع کرملین خواهد بود.»
مجله نیویورکر در یادداشتی به تاریخ هشتم فوریه عنوان کرد که جنگ در خاورمیانه نظم جهانی را دستخوش تغییرات و ناآرامی فراگیری کرده است. این مجله نوشت: «پس از دو دهه ویرانگر از جنگهای آمریکا در عراق و افغانستان، بسیاری نگران هستند که عاقبت این درگیریها به کجا خواهد کشید. نباید از یاد برد که ایران کشوری گستردهتر از عراق و افغانستان است و جمعیت متمرکزتری دارد. همچنین، نکته مهم این بوده که خود ترامپ نیز از قرار معلوم از حجم و شکل واکنش تهران به این تجاوز شگفتزده شده است. باید اذعان کرد که از ژوئن گذشته و جنگ ۱۲روزه، ایران خود را آشکارا برای دور دیگر درگیریها آماده کرده بود. حملات واکنشی ایران به کشورهای حوزه خلیجفارس و منافع اقتصادی و استراتژیک آمریکا نشان از آن دارد که تهران همچنین اهرمهای فشار چشمگیری در اختیار دارد.»
اما پرسش اصلی اینجاست که آیا چنین اهرمهای فشاری میتواند مسیر را برای پیشبرد دیپلماسی در این برهه خطرناک هموار کند؟ ریچارد نفیو، پژوهشگر ارشد و مدیر برنامه در مرکز سیاست جهانی انرژی دانشگاه کلمبیا، اخیرا طی یادداشتی برای انستیتو واشنگتن نگاهی کمابیش بدبینانه به این مساله دارد. وی در این رابطه نوشت: «حملات نظامی فعلی، حتی اگر در نهایت به آتشبس ختم شود، شانس یک توافق بلندمدت و معتبر را افزایش نخواهد داد. در واقع، گزارشهای رسیده حاکی از آن است که دولت ترامپ بار دیگر از آخرین دور مذاکرات صرفا به عنوان پوششی برای حمله پیش رو استفاده کرده بود، افشاگریای که میتواند دیپلماسی ایالات متحده را با ایران و سایر طرفها در طول دوره ریاست جمهوری وی به تاخیر بیندازد.»
