جهان در حال درک تصویر روشنتری از پیامدهای هرمز؛
چگونه جنگ نقشه بازار جهانی انرژی را دگرگون کرد؟
گروه آنلاین روزنامه دنیای اقتصاد - کسری غفوری: شش ماه پس از آنکه حملات ایالات متحده و اسرائیل تولید سوختهای فسیلی در خاورمیانه را مختل کرد و تنگه هرمز را به یک میدان نبرد مبدل ساخت، جهان در حال درک تصویر روشنتری از پیامدهای اقتصادی این بحران است. اکنون به وضوح میتوان دید که این درگیریها چگونه نقشه انرژی جهانی را از پایه بازطراحی کرده است. گزارشهای جدید نشان میدهند که جهش شدید قیمت سوختهای فسیلی ناشی از این جنگ، دولتها، شرکتها و مصرفکنندگان را با سرعتی بیسابقه به سوی انرژیهای تجدیدپذیر سوق داده و صف برندگان و بازندگان این بحران را کاملا از یکدیگر متمایز کرده است.
دادههای مرکز تحقیقات انرژی و هوای پاک در هلسینکی حاکی از آن است که از زمان آغاز جنگ، واردکنندگان جهانی سوختهای فسیلی بیش از ۳۳۰ میلیارد دلار هزینه مازاد پرداخت کردهاند. برای درک بزرگی این عدد کافی است بدانیم که این رقم با کل تولید ناخالص داخلی فنلاند در سال ۲۰۲۵ برابری میکند. در مقابل، این پرواز قیمتها به کام شماری از کشورهای تولیدکننده نفت و گاز در خارج از منطقه جنگی تمام شده است.
در این میان اقتصادهایی که پیش از آغاز جنگ مسیر عبور از سوختهای فسیلی را در پیش گرفته بودند، مقاومت بسیار بهتری در برابر این بحران از خود نشان دادند. برای نمونه پروژههای انرژی تجدیدپذیر که از سال ۲۰۲۰ در چین به بهرهبرداری رسیدهاند به این کشور کمک کردند تا تنها در فاصله ماههای مارس تا ژوئیه از واردات نزدیک به هشت میلیارد دلار سوخت فسیلی بینیاز شود.
این دگرگونیهای ساختاری در نهایت میتواند پیامدهای عمیقی برای محیط زیست به همراه داشته باشد. تحلیلهای اولیه موسسه کلایمت تریس نشان میدهد که انتشار جهانی گازهای گلخانهای در نیمه نخست سال به شکلی نسبی کنترل شده و در مقایسه با مدت مشابه سال قبل تنها دو دهم درصد افزایش یافته است. تینگ سو تحلیلگر ارشد این موسسه معتقد است که رشد مداوم انرژیهای تجدیدپذیر خبر خوبی به نظر میرسد اما همزمان تاکید میکند که نوسانات و اختلالات مداوم در تنگه هرمز، پیشبینی روندهای بلندمدت را بسیار دشوار کرده است.
برندگان دگرگونی در نقشه جهانی انرژی
چین با تکیه بر تسلط بلامنازع خود در تولید فناوریهای سبز، به یکی از بزرگترین برندگان این صفبندی جدید تبدیل شده است. در روزهایی که قیمت سرسامآور نفت و گاز تقاضا برای پنلهای خورشیدی، باتریها و خودروهای الکتریکی را به اوج رسانده پکن نهایت بهره را از این بازار میبرد. دادههای بلومبرگانئیاف نشان میدهد که از زمان آغاز درگیریها، چین پنج ماه متوالی رکورد صادرات فناوریهای پاک را از نظر ارزش دلاری شکسته است. تنها در ماه ژوئیه خودروسازان چینی بیش از نیم میلیون دستگاه خودروی الکتریکی و هیبریدی قابلشارژ به بازارهای خارجی فروختند که نسبت به سال گذشته رشد چشمگیر حدود ۱۵۰ درصدی را نشان میدهد.
تولیدکنندگان نفت و گاز در قاره آمریکا نیز به سودهای بادآوردهای دست یافتهاند. با رویگردانی خریداران از تامینکنندگان حوزه خلیجفارس، شرکتهای انرژی در ایالات متحده، کانادا و آمریکای لاتین تولید خود را به شدت افزایش دادند. پژوهشگران پیشبینی میکنند که حتی در صورت برقراری آتشبس و از بین رفتن حباب قیمتهای زمان جنگ، برخی از این تغییرات ساختاری در بازار ماندگار خواهند بود. یکی از تحلیلگران بلومبرگانئیاف بر این باور است که رونق بخش معدن در آمریکای لاتین میتواند تداوم یابد زیرا با تسریع روند برقیسازی در سطح جهان تقاضا برای مواد معدنی حیاتی مانند مس و لیتیوم افزایش خواهد یافت و این امر در درازمدت منافع سرشاری برای تولیدکنندگان بزرگی نظیر شیلی و پرو به همراه خواهد داشت.
بازندگان بحران و خسارتهای سنگین
در سوی دیگر میدان، کشورهای حاشیه خلیجفارس با خسارتهای سنگینی مواجه شدهاند. حملات پهپادی و انفجارها به تاسیسات کلیدی منطقه از جمله بزرگترین پالایشگاه نفت عربستان سعودی و یک پایانه مهم صادرات گاز طبیعی مایع در قطر آسیبهای جدی وارد کرده است. برآوردهای دانشگاه رایس نشان میدهد که ترکیب این آسیبها با گرههای کور حملونقل دریایی باعث شد تا میانگین خسارتهای صادراتی خلیجفارس در ماه مارس به روزانه نزدیک به دو میلیارد دلار برسد.
بر اساس ارزیابیهای شرکت مشاوره ریستاد انرژی علاوه بر درآمدهای از دست رفته، زیرساختهای انرژی منطقه نیز متحمل خسارتی تا سقف ۵۸ میلیارد دلار شدهاند که تعمیر آنها هزینههای گزافی در پی خواهد داشت. این درگیری همچنین چشمانداز گذار منطقه به اقتصاد سبز را در هالهای از ابهام فرو برده است. به گفته تحلیلگران بلومبرگانئیاف، افزایش هزینه استقراض و بدهی در کشورهای منطقه توجیه اقتصادی پروژههای انرژی پاک را در کوتاهمدت به شدت تضعیف کرده است.
اقتصادهای وابسته به واردات مانند ژاپن و کره جنوبی نیز در حال پرداخت تاوان سنگین این جنگ هستند. این دو کشور آسیایی که پیش از آغاز درگیریها برای تامین بخش اعظم نفت خود به عبور کشتیها از تنگه هرمز وابسته بودند چارهای جز تن دادن به قیمتهای گرانتر سوخت نداشتهاند. در قاره آفریقا نیز که بسیاری از کشورها واردکننده خالص فرآوردههای نفتی به شمار میروند پرواز قیمتها به یک بحران اقتصادی فراگیر دامن زده است. به عنوان مثال اتیوپی اخیرا با موجی از فروش گسترده پول ملی مواجه شد و دولت را مجبور کرد تا برای دفاع از ارزش پول خود میلیاردها دلار از ذخایر ارزی کشور را به بازار تزریق کند.
شتابگیری تاریخی به سوی انرژیهای پاک
بار سنگین افزایش قیمت انرژی به شکلی کاملا نامتوازن بر دوش اقتصادهای در حال توسعه افتاده است. تحقیقات نشان میدهد که کشورهای فقیرتر برای جذب شوک قیمتی بازار مجبور شدند معادل یک درصد اضافی از تولید ناخالص داخلی خود را هزینه کنند که این رقم بیش از دو برابر فشار اقتصادی وارد شده بر کشورهای ثروتمند است.
کشورهای آفریقایی برای رهایی از بند سوختهای فسیلی با شتاب بیسابقهای به سمت توسعه انرژیهای تجدیدپذیر حرکت کردهاند. واردات تجهیزات خورشیدی این قاره از چین در نیمه نخست سال ۲۰۲۶ نسبت به مدت مشابه سال قبل ۳۷ درصد جهش داشته است. این رونق چشمگیر اکنون سراسر قاره را از آفریقای جنوبی گرفته تا نیجریه، جمهوری دموکراتیک کنگو و مصر فرا گرفته است. تحلیلگران بلومبرگانئیاف تاکید میکنند در کشورهایی که مصرفکنندگان در برابر گرانی سوخت حمایت دولتی دریافت نمیکنند الگوهای مصرف انرژی با سرعت بسیار بالایی در حال تغییر و سازگاری است.
این روند عینا در اقتصادهای در حال توسعه آسیایی نیز در حال تکرار است. در فیلیپین کمبود اولیه سوخت دولت را وادار کرد تا برای صرفهجویی در مصرف انرژی هفته کاری چهار روزه را اجباری کند و همزمان تقاضا برای محصولات خورشیدی در این کشور به شدت افزایش یافت؛ به طوری که واردات تجهیزات خورشیدی چینی توسط این کشور در ماه مارس جهشی ۲۶۲ درصدی را تجربه کرد.
گرایش به خرید خودروهای الکتریکی نیز شتاب قابلتوجهی گرفته است. فروش ماهانه این خودروها در فیلیپین و اندونزی در ماههای ژوئن و ژوئیه در مقایسه با سال گذشته تقریبا دو برابر شده است. در هند نیز فروش ماهانه خودروهای سواری برقی در این دو ماه به مرز ۳۰ هزار دستگاه رسید که در مقایسه با آمار کمتر از ۲۰ هزار دستگاهی سال گذشته رشد معناداری محسوب میشود.
بررسیهای کلایمت تریس نشان میدهد که در نیمه اول سال ۲۰۲۶ کاهش جزئی انتشار آلایندهها توسط چین و ایالات متحده با افزایش انتشار در هند و برزیل خنثی شده است. با این وجود نگرانیهای اولیه مبنی بر اینکه اختلالات بازار انرژی به افزایش شدید استفاده از زغالسنگ منجر خواهد شد به واقعیت نپیوست. در عوض شش ماهه نخست سال شاهد گسترش بسیار سریعتر انرژیهای تجدیدپذیر بود و این تحول مثبتی است که شاید همه انتظار وقوع آن را در دل یک بحران جهانی نداشتند.
