آیا خطر مشابه «سیلاب مرگبار» نپال برای ایران وجود دارد؟
آیا «النینو» به ایران میرسد؟
- سیلهای ناگهانی فروردین۹۸ در استانهای جنوب و جنوبغربی «پیامد یک دوره پدیده النینو» بود
- فرصتسازی از تهدید سیل در گفتوگو با رئیس گروه تغییرات اقلیم پژوهشکده محیطزیست
وقوع پدیده «النینو» در ایران میتواند با تغییر الگوی بارش، احتمال وقوع پدیدههایی نظیر سیلابهای مخرب - مشابه تجربه نپال - را افزایش دهد./ عکس: نپال - AFP
اگر کشور برای افزایش بارندگی در اثر پدیدههای طبیعی آماده بود، افزایش بارندگیهای موردی فرصتی برای افزایش ذخایر زیرزمینی منابع آبی در کشور و تبدیل تهدید به فرصت بود. تابآوری در مقابل پدیدهای نظیر سیل نتیجه اقدامات میان و بلندمدت است؛ اما در همین زمان نیز میتوان با نصب سامانههای هشدار، وقوع سیل در مناطق خطرخیز را ۲۰ تا ۳۰دقیقه قبل از وقوع بحران پیشبینی کرد و با اطلاع به شهروندان از میزان تلفات جانی این بحران طبیعی کاست.
تبعات النینو به ایران میرسد؟
منوچهر فرجزاده، اقلیمشناس و استاد آب و هواشناسی گروه جغرافیای طبیعی، دانشگاه تربیت مدرس، در گفتوگو با «دنیایاقتصاد» درخصوص احتمال بروز توفان النینو در دنیا در سال جاری و تاثیر این توفان بر بارشهای کشور گفت: مطابق پیشبینیهای انجامشده، احتمال بالایی برای بروز توفان النینو در دنیا ظرف سال جاری وجود دارد؛ با توجه به فاصلهای که ایران از مبدأ بروز النینو دارد، قطعا این توفان بر میزان بارندگی در کشور اثرگذار میشود؛ بهنحویکه برآوردها از افزایش حداقل ۵۰درصدی بارشها در نقاط مختلف کشور حکایت دارد و در چنین شرایطی احتمال بروز سیل نیز مطرح است و با توجه به پیشبینیهای فعلی، آمادگی برای چنین رخدادی از امروز ضروری است.
وی ادامه داد: البته سیل ناشی از النینو با سیل نپال کاملا متفاوت است، سیل نپال ناشی از فروریختن یخچالها در ارتفاعات این کشور بود و فاجعهای تمامعیار را رقم زد؛ طبیعتا پدیده النینو و بارش ناشی از آن در ایران نمیتواند سیل در ابعاد سیل نپال را رقم بزند. فرجزاده در ادامه عامل سیلهای فروردین سال۹۸ را نیز بروز توفان النینو دانست و ادامه داد: در آن سال نیز پدیده النینو به بارشهای دوبرابری حجم بارندگی در کشور انجامید؛ بهنحویکه این بارشها به بروز سیل در نقاط مختلف کشور انجامید. بروز این سیلها باعث شد تا تحقیقات جامعی در خصوص علل بروز سیل با افزایش بارندگی از سوی نهادهای علمی و راهکار مقابله با آن انجام شده و این نتایج در همان زمان به ریاست جمهوری ارسال شد.
این استاد اقلیمشناس در پاسخ به این سوال که چگونه میتوان خسارات اقتصادی ناشی از سیل را به حداقل رساند یا به تعبیری دیگر تابآوری در مقابل سیل را افزایش داد نیز گفت: راهکارهای مطرح برای مقابله با اثرات سیل به دو گروه راهکارهای سازهای و غیر سازهای تقسیمبندی میشود. راهکار غیرسازهای شامل اقداماتی برای مقابله با بروز سیل میشود، اگر در بستر حوزه آبریز امکان نفوذ آب به زمین افزایش یابد؛ بهنحویکه از شکلگیری جریان آب جلوگیری شود، طبیعتا افزایش بارش به بروز سیلاب منجر نمیشود. راهکارهای متعددی برای افزایش جذب آب به زمین مطرح است که باید از سوی کارشناسان حوزه آبریز مطرح شود. در عین حال اقدامات سازهای نظیر احداث سدها و سیل بندها نیز در کاهش خطر بروز سیلاب موثر است. البته این اقدامات سازهای بسته به موقعیت جغرافیایی متفاوت خواهد بود و باید از سرچشمه تا پاییندست بسته به ویژگیهای جغرافیایی منطقه اجرایی شود.
فرجزاده تاکید کرد: سیاستگذاریها باید بهنحوی باشد که برای چنین بینظمیهایی آمادگی وجود داشته باشد؛ خشکسالی، سیل، توفان و... در زمره بینظمیهای طبیعت هستند که باید روشهای سازگاری با این موارد فراگرفته شده و اجرایی شود. امروزه علم راهکارهای مناسبی را برای پیامدهای تغییرات اقلیمی پیشبینی کرده است، روشهایی که اجرای آنها در مهار و مدیریت پیامدهای بلایای طبیعی ضروری است.
از سیلاب تا مدیریت منابع آبی
محمدرضا فرزانه، رئیس گروه تغییرات اقلیمی پژوهشکده محیطزیست، در گفتوگو با «دنیایاقتصاد» تاکید کرد: فارغ از منشأ احتمالی بروز سیل، راهکار مقابله با آن مشخص و واحد بوده و عبارت است از اجرای اقدامات آبخیزداری و آبخوانداری در مقیاس حوزه. اجرای اقدامات مرتبط با آبخیزداری و آبخوانداری نهتنها از خسارات احتمالی سیل جلوگیری میکند که میتواند تهدید بروز سیل را به فرصت تبدیل کند. وی ادامه داد: با انجام اقدامات آبخیزداری و آبخوانداری منابع آب در دسترس افزایش مییابد، میزان تغذیه آب زیرزمینی بیشتر شده که این موضوع در شرایطی که کشور با کمبود بحرانی آب مواجه است، عملا منابع آب بیشتری را در دسترس قرار خواهد گرفت.
پیشبینی 20 دقیقه قبل از بروز بحران
علی بیتالهی، زمینشناس، در گفتوگو با «دنیایاقتصاد» درخصوص پیشبینیپذیری سیلاب در کشور و هشدار سریع آن به شهروندان گفت: مسیرهای سیلاب در هر منطقهای کاملا شناختهشده هستند و همین موضوع باعث میشود که میزان خطرات و آسیبهای ناشی از سیلها به مراتب کمتر از پدیدهای نظیر زلزله باشد. در بسیاری از نقاط دنیا در مسیرهای سیلخیز سامانههای هشدار نصبشده، سامانههایی که بروز سیل را حدود 20 تا 30 دقیقه قبل پیشبینی کرده و با اطلاع به مردم، امکان تخلیه آنها از نقاط حادثهخیز را فراهم کرده و خسارات جانی سیل را به حداقل میرساند. هزینه تامین این سامانههای هشدار چندان بالا نبوده و دولت میتواند، با سرعت خوبی، تمام نقاط سیلخیز را که به مسیر یا محل سکونت پرجمعیت منتج میشود، به این سامانههای هشدار سریع متصل کند تا به این ترتیب از شدت خسارات جانی در هنگام وقوع سیل بکاهد.
این استاد دانشگاه ادامه داد: درکنار سامانه هشدار سریع اقداماتی برای مقابله با بروز سیلاب نیز مطرح است که البته این اقدامات باید در میان و بلندمدت اجرایی شود تا آسیبهای اقتصادی ناشی از سیلها را به حداقل برساند. این اقدامات شامل ساخت انواع بند روی مسیر سیلاب، ایجاد مسیر انحرافی برای جریان یافتن سیلاب، جابهجایی خانههایی که در مسیر سیلاب و در حریم رودخانه احداث شدهاند و... میشود. در عین حال لایروبی مسیر رودخانهها از اقداماتی است که اجرای آن در هر سال، میتواند احتمال خطر سیل در بسیاری مناطق را کاهش دهد. بیتالهی ادامه داد: اگرچه پیشبینی بروز سیل در دنیا کار عجیب و غیرممکنی نیست و در کشور نیز میتوان آن را با هزینه معقولی اجرایی کرد، اما متاسفانه رویکرد پیشگیرانه در کشور وجود ندارد.
مشاهده ۵۰ ساله «النینو» در ایران
دنیای اقتصاد- نیلوفر ادیبنیا: النینو، پدیدهای که در نگاه اول تنها به تغییر دمای اقیانوسها مربوط میشود، در عمل میتواند بسیار فراتر از مرزهای اقیانوس آرام اثر بگذارد. تغییر الگوهای دما و بارش ناشی از این پدیده میتواند کشاورزی، منابع آب، انرژی، تجارت و حتی قیمت برخی کالاها را در کشورهای مختلف تحتتاثیر قرار دهد. به همین دلیل، بازگشت النینو همواره مورد توجه اقتصاددانان و سیاستگذاران قرار میگیرد؛ چراکه یک تغییر آبوهوایی در یک منطقه میتواند از مسیر تولید و تجارت، آثار خود را به اقتصاد کشورهای دیگر نیز منتقل کند.
این موضوع برای ایران اهمیت بیشتری دارد؛ اقتصادی که بخشهایی از آن به کشاورزی، منابع آب و انرژی وابسته است و از همین رو، نسبت به تغییرات گسترده در الگوهای آبوهوایی آسیبپذیر است. شناخت سازوکار النینو و بررسی پیامدهای آن میتواند تصویری روشنتر از فرصتها و ریسکهایی ارائه دهد که این پدیده برای اقتصاد ایران ایجاد میکند.
النینو چیست؟
بر اساس گزارش مرکز تحقیقات اقیانوسشناسی و هواشناسی آتلانتیک وابسته به اداره ملی اقیانوسی و جوی آمریکا، النینو به گرمشدن غیرمعمول آبهای سطحی اقیانوس آرام استوایی گفته میشود که بهطور نامنظم و معمولا در فاصلههای سه تا ششساله رخ میدهد. این پدیده با تضعیف بادهای تجاری که در شرایط عادی از سمت آمریکای جنوبی به سوی آسیا میوزند، ارتباط دارد. براساس این گزارش، در شرایط عادی، این بادها آبهای گرم سطحی را به سمت غرب اقیانوس آرام میرانند و در بخش شرقی، نزدیک سواحل آمریکای جنوبی، موجب بالا آمدن آبهای سردتر از اعماق اقیانوس میشوند. اما زمانی که این بادها ضعیف میشوند، تجمع آب گرم در غرب اقیانوس آرام تغییر میکند و آبهای گرم در محدوده گستردهتری از اقیانوس، از نزدیکی گینه نو تا سواحل آمریکای جنوبی، گسترش مییابند. این تغییر تنها به دمای اقیانوس محدود نمیشود، بلکه میتواند الگوهای گردش جوی را نیز دگرگون کند و در نتیجه، بر میزان بارش، مسیر توفانها و شرایط اقلیمی مناطق مختلف جهان اثر بگذارد. البته شدت و محل بروز این پیامدها در هر دوره النینو یکسان نیست. النینو پدیدهای جدید نیز نیست و شواهد تاریخی و اقلیمی نشان میدهد که این چرخه دستکم هزاران سال است در سیستم اقلیمی زمین وجود دارد. اگرچه این پدیده معمولا هر 3 تا 6سال یکبار رخ میدهد، شدت آن میتواند بسیار متفاوت باشد و همه دورههای النینو الزاما با پیامدهای شدید همراه نیستند.
النینو چه اثری بر بارش ایران دارد؟
ایران هم از این تغییر آبوهوایی تاثیر میگیرد. برای ایران، یکی از مهمترین پیامدهای احتمالی النینو، تغییر در الگوی بارش است. بر اساس پژوهشی منتشرشده در یک ژورنال تخصصی آبشناسی که دادههای بارش ایران در فاصله سالهای ۱۹۶۰ تا ۲۰۱۹ را بررسی کرده است، دورههای النینو در بسیاری از حوضههای کشور با افزایش ناهنجاری بارش همراه بودهاند؛ با این حال، شدت و جهت این تغییرات در مناطق مختلف یکسان نیست. این مطالعه نشان میدهد که در دورههای النینوی شدید، بخشهایی از مرکز ایران ممکن است با کاهش بارش مواجه شوند؛ درحالیکه جنوبشرق کشور میتواند افزایش قابلتوجه بارندگی را تجربه کند. بنابراین، نمیتوان النینو را صرفا عاملی برای افزایش یا کاهش بارندگی در سراسر کشور دانست، بلکه اثر آن به موقعیت جغرافیایی و شدت این پدیده بستگی دارد. همین تفاوت منطقهای، اهمیت النینو را برای مدیریت منابع آب و برنامهریزی کشاورزی در ایران دوچندان میکند.
النینو چگونه به خاک و کشاورزی ایران میرسد؟
تاثیر النینو بر ایران تنها به میزان بارش محدود نمیشود. تغییرات آبوهوایی ناشی از این پدیده میتواند رطوبت خاک و در نتیجه، وضعیت خشکسالی کشاورزی را نیز تحتتاثیر قرار دهد. پژوهشی درباره پیشبینی خشکسالی کشاورزی در ایران با استفاده از شاخص نوسان جنوبی النینو (ENSO)، شاخص پوشش گیاهی و پارامترهای هواشناسی نشان میدهد که ENSO میتواند یکی از عوامل موثر در شکلگیری خشکسالی کشاورزی باشد؛ هرچند آثار آن لزوما بلافاصله ظاهر نمیشود. بر اساس این مطالعه، کمبود بارش تقریبا یکماه بعد بر خشکسالی کشاورزی اثر میگذارد؛ درحالیکه اثر ENSO در بازههای زمانی طولانیتری آشکار میشود. النینو میتواند از طریق تغییر در الگوی بارش، رطوبت خاک و وضعیت پوشش گیاهی، بهطور غیرمستقیم بر شرایط کشت و عملکرد محصولات کشاورزی در ایران اثر بگذارد. این زنجیره اثرگذاری نشان میدهد که یک پدیده اقلیمی در اقیانوس آرام چگونه میتواند پس از عبور از مسیرهای جوی، خود را در خاک و مزارع ایران نشان دهد و در نهایت، به مسالهای اقتصادی برای تولیدکنندگان، مصرفکنندگان و سیاستگذاران تبدیل شود.
فاجعه اقلیمی در «بام دنیا»
باشگاه اقتصاددانان
