دکتر ایمان چراتیان

ناترازی گاز را نمی‌توان صرفا یک کمبود فصلی دید؛ این بحران محصول یک تله سه‌گانه سیاست انرژی است. چارچوب «تریلما انرژی» می‌گوید سیاستگذار همزمان با سه هدف متعارض روبه‌رو است: امنیت عرضه، قابلیت پرداخت (قیمت قابل تحمل) و پایداری زیست‌محیطی. در ایران، دهه‌ها قیمت‌گذاری یارانه‌ای گاز، اولویت قابلیت پرداخت را بر دو ضلع دیگر تحمیل کرده است. نتیجه: تقاضا بی‌وقفه رشد می‌کند، اما سرمایه‌گذاری در تولید و زیرساخت، به‌ویژه فشار فزاینده بر پارس جنوبی که بخش عمده گاز کشور را تامین می‌کند و به نیمه دوم عمر خود رسیده، از رشد تقاضا عقب می‌ماند. همزمان، اولویت سیاسی تامین گرمایش خانگی در زمستان، صنعت را به مصرف‌کننده درجه دو تبدیل می‌کند. این نه یک نقص فنی، بلکه یک انتخاب توزیعی است که هزینه آن به بخش مولد منتقل می‌شود.

روزگاری تصور می‌شد که شوک‌های ژئوپلیتیک عمدتا پدیده‌ای کلان‌اقتصادی هستند؛ اما اکنون به‌وضوح مشاهده می‌شود که این آشفتگی‌ها مستقیما بر فروش، سودآوری و ثبات عملیاتی بنگاه‌ها تاثیر می‌گذارند.

تصور کنید دو کارگاه تولیدی کوچک در دو نقطه‌ متفاوت از ایران، با شرایطی تقریبا یکسان شروع به کار می‌کنند. هر دو به یک اندازه تحت فشار تحریم‌های بین‌المللی هستند، هر دو با کاهش فروش مواجه می‌شوند و هر دو ناچارند در فضای پرنوسان ارزی و تورم افسارگسیخته نفس بکشند. اما پس از چند سال، یکی از این دو بنگاه نه تنها دوام آورده، بلکه رشد کرده و اشتغال‌زایی بیشتری داشته است؛ دیگری اما یا تعطیل شده یا با چالش حفظِ بقا دست‌وپنجه نرم می‌کند. تفاوت در چیست؟

جنگ‌های معاصر دیگر تنها بر مناطق درگیر تاثیر نمی‌گذارند؛ شوک‌های ناشی از درگیری‌های ژئوپلیتیک از طریق پنج کانال مشخص، بازارهای کار را در کشورهای دور از خط مقدم نیز دچار اختلال می‌کنند. مطالعات تازه با بررسی جنگ روسیه-اوکراین (۲۰۲۲ تاکنون) و بحران خاورمیانه (۲۰۲۳ تاکنون) نشان می‌دهد که این مکانیسم‌ها، اشتغال، دستمزدها و شرایط کاری را حتی در اقتصادهای به‌ظاهر ایمن دستخوش تغییر می‌کند. سازمان بین‌المللی کار (ILO) هشدار داده است که فراتر از هزینه‌های انسانی، بحران خاورمیانه «یک شوک آرام، اما بالقوه طولانی‌مدت است که به تدریج بازارهای کار را بازتعریف خواهد کرد».