عابدین سالاری اسکر

خواندن جداول الزامات منابع و مصارف بودجه ۱۴۰۵ یک پرسش بنیادین را پیش روی ما گذاشت: این زبانِ الزام‌‌محورِ بودجه از کجا آمده است؟ از چه زمانی بودجه به متنی تبدیل شد که نه‌ فقط گزارش می‌دهد «چه خرج می‌شود»، بلکه با دقت حقوقی تعیین می‌کند «چه باید بشود، چه نمی‌تواند بشود و چه چیزی مشروط به چه چیزی است»؟ برای پاسخ به این پرسش، خواندن خودِ بودجه ۱۴۰۵ کافی نبود. لازم بود به عقب برگردیم و مسیر طی‌شده را ببینیم؛ مسیری که بودجه ایران در سه دهه گذشته طی کرده تا از یک «دفتر اجرای پروژه‌های توسعه‌ای» به یک «سند حکمرانی بر محدودیت» تبدیل شود. مساله اصلی تغییر اعداد نبود، بلکه دگرگونی منطق بودجه‌‌نویسی بود.

در بودجه‌۱۴۰۵، جدول «الزامات مصارف دانشگاه‌‌‌ها» یکی از کم ‌‌‌حجم‌‌‌ترین جداول از نظر تعداد ردیف‌‌‌هاست، اما از نظر پیام سیاستی، یکی از معنادارترین آنهاست. این جدول مستقیما به این پرسش پاسخ می‌دهد که دولت، در شرایط محدودیت مالی، دانشگاه را چگونه می‌بیند: یک نهاد رفاهی وابسته به دولت یا یک واحد نیمه‌‌‌خودگردان با مسوولیت مالی مستقل؟

در تهران امروز، فاصله ارزش زمین در مناطق شمالی و جنوبی بیش از پنجاه‌‌برابر است. اما شکاف واقعی، نه میان برج و آلونک، بلکه میان «سیاست و واقعیت» است. این شکاف محصول سه دهه «سیاست زمین درآمدمحور» است؛ جایی که زمین به جای ابزار تنظیم توسعه، ابزار تراز درآمد و هزینه شد. در شهری که بیش از نیمی از ارزش اقتصادی زمین را تصمیمات کلان در عرصه عمومی می‌سازد (از مترو تا طرح تفصیلی)، هنوز هیچ سازوکاری برای بازگرداندن این ارزش به خود شهر وجود ندارد.

زمین در اقتصاد شهری تنها یک دارایی فیزیکی نیست؛ بلکه مهم‌ترین متغیر نهادی و مالی در شکل‌دهی به رفتار شهر، سرمایه‌گذاری و نابرابری است. در اغلب کلان‌شهرهای جهان، زمین به‌مثابه «ابزار سیاست عمومی» بازتعریف شده‌است؛ اما در تهران، همچنان منبع اصلی تامین مالی تلقی می‌شود. در بودجه و درآمد سنواتی شهرداری در چند دهه اخیر، به‌طور متوسط بالای ۷۰‌درصد درآمدهای شهری از کدهای مرتبط با حوزه شهرسازی (صدور پروانه، فروش تراکم و تغییر کاربری و...) و حوزه ملک و مستغلات (فروش دارایی‌ها و...) به‌دست آمده است.