تب برگشتی‌ها بالا ماند
دنیای اقتصاد-گروه بازار پول و ارز : تازه‌ترین آمارها از چک‌های مبادله‌ای نشان می‌دهد که در آذرماه امسال، ۸درصد از چک‌های مبادله‌شده برگشت خورده‌اند؛ این تعداد چک ۱۲.۵درصد از کل مبلغ مبادله‌شده با چک را به خود اختصاص داده است. این اعداد در حالی رقم می‌خورد که در آبان‌ماه این اعداد اندکی کمتر به ثبت رسیده بود و آمار تعداد و مبلغ چک‌های برگشتی در آذرماه روند افزایشی به خود گرفته است. مقایسه تعداد چک‌های برگشتی در ۹ماه ابتدایی سال‌های اخیر نشان می‌دهد اجرای قانون چک گرچه استفاده از چک را کاهش داده، اما از نسبت چک‌های برگشتی کاسته است.
بانک مرکزی آمار چک در ماه پایانی پاییز را منتشر کرد. براساس آمار چک‌های مبادله‌ای، طی آذرماه سال جاری ۹۲درصد از کل چک‌های مبادله‌شده در سامانه چکاوک وصول شده‌اند. بررسی‌ها نشان می‌دهد این نسبت از نظر مبلغ معادل ۸۷.۵درصد بوده است. به گزارش روابط عمومی بانک مرکزی، در آذرماه سال۱۴۰۲، بیش از ۷میلیون و ۹۰۰هزار فقره چک به ارزشی بالغ بر ۵۲۵هزار میلیارد تومان مبادله شد که نسبت به ماه قبل از نظر تعداد، ۰.۱درصد، کاهش و از نظر مبلغ، ۱درصد افزایش نشان می‌دهد. درحالی‌که آبان‌ماه روند افزایشی ماه‌های پیشین خود را قطع کرده بود، به نظر می‌رسد آذر ماه بدون توجه به وقفه کاهشی آبان ماه به مسیر افزایشی پیشین ادامه می‌دهد.
پایان افزایشی پاییز
چک به‌عنوان یکی از ابزارهای مهم نظام پرداخت، همواره نقش قابل توجهی در تسویه مبادلات خرد و کلان جامعه داشته است. با این حال طی دو دهه اخیر به‌دلیل تداوم توسعه سامانه‌ها و تجهیزات پرداخت الکترونیکی، تراکنش‌های پردازش‌شده از طریق این ابزارها و سامانه‌ها رشد متناسبی داشته، لذا ابزارهای پرداخت الکترونیکی به مرور زمان جایگزین ابزارهای پرداخت سنتی نظیر اسکناس و مسکوک و انواع چک شده است. با وجود این، به‌دلیل اهمیت کارکرد و امتیاز چک و به‌ویژه جایگاه اعتباری آن در مبادلات کشور، این ابزار پرداخت هنوز هم از مهم‌ترین ابزارهای نظام پرداخت کشور محسوب می‌شود.
آخرین آمارهای ارائه‌شده از سوی بانک مرکزی نشان می‌دهد که در آذرماه سال جاری، بیش از ۷میلیون و ۹۱۰هزار فقره چک در اقتصاد ایران مبادله شده که از این میزان ۷میلیون و ۲۱۰هزار فقره وصول شده و ۶۳۶هزار فقره برگشت خورده است. این به معنای برگشت خوردن ۸درصد از چک‌های مبادله‌شده در آذرماه است. اگر به جای تعداد مبلغ چک را مدنظر قرار دهیم، این نسبت به ۱۲.۵درصد می‌رسد. در آذرماه ارزش چک‌های مبادله‌ای به بیش از ۵۲۵هزار میلیارد تومان و سهم چک‌های برگشتی از این مبلغ به حدود ۶۶هزار میلیارد تومان می‌رسد.
درحالی‌که آمار چک‌های برگشتی، چه از نظر مبلغ و چه از نظر تعداد، از فروردین امسال روندی افزایشی به خود گرفته بود، در میانه تابستان این نسبت کاهشی شد و تا میانه پاییز به این روند ادامه داد. بر این اساس، نسبت تعداد چک‌های برگشتی به کل چک‌ها از ۹.۱درصد در مردادماه به ۷.۹درصد در آبان‌ماه کاهش یافت و همین شاخص برای مبلغ چک‌های برگشتی از ۱۳.۳در مردادماه به ۱۱.۶درصد رسید. با این حال آمار آذرماه این روند کاهشی را قطع کرد و نسبت چک‌های برگشتی به چک‌های مبادله‌ای، چه از نظر تعداد و چه از نظر مبلغ با افزایش همراه بود.
سایه سیاست پولی بر چک
همان‌طور که پیش‌تر نیز در گزارش‌های «دنیای‌اقتصاد» مورد تاکید قرار گرفت، مهم‌ترین عاملی که موجب شده است چک‌های برگشتی، چه از نظر تعداد و مبلغ، روند افزایشی به خود بگیرد، سیاست انقباضی بانک مرکزی تحت عنوان کنترل کل‌های پولی و رشد نقدینگی است. در این روش که بانک مرکزی رشد ترازنامه بانک‌ها را محدود می‌سازد، میزان پرداخت تسهیلات به متقاضیان نیز کاهش می‌یابد و آنها در ایفای تعهداتشان با مشکل روبه‌رو می‌شوند. این نکته کلیدی، توضیح‌دهنده رشد اخیر نسبت چک‌های برگشتی به چک‌های مبادله‌ای است و نشان می‌دهد که وضعیت کلان اقتصاد کشور تا چه حد می‌تواند بر آمار چک‌های برگشتی تاثیر منفی بگذارد.
سنجش عیار قانون چک
بررسی جدید «دنیای‌اقتصاد در مقایسه تعداد چک‌های مبادله‌ای و وصول‌شده در ۹ماه ابتدایی سال‌های اخیر نشان می‌دهد اگرچه قانون جدید چک از تعداد چک‌های مبادله‌ای کاسته؛ اما نسبت تعداد چک‌های برگشتی کاهش قابل توجهی را به ثبت رسانده است. سال۱۴۰۰ را می‌توان آغاز اجرای جدی قانون چک تلقی کرد. در پنجم فروردین‌ماه۱۴۰۰ طبق اعلام قبلی بانک مرکزی، ثبت نقل و انتقال چک‌های جدید در سامانه صیاد اجباری شد. با بررسی آمارهای منتشرشده از سوی بانک مرکزی می‌توان ادعا کرد که پس از اجرای قانون اصلاح قانون صدور چک، نسبت تعداد چک‌های برگشتی نسبت به چک‌های مبادله‌ای با کاهش قابل توجهی مواجه شد. با بررسی دوره ۹ماهه ابتدای هر سال، نسبت تعداد چک‌های برگشتی به چک‌های مبادله‌ای با افت قابل توجهی مواجه شد و از سطح ۱۴.۶درصدی در سال۹۶ به ۷.۹درصد در سال جاری کاهش یافت. با این حال این سیاست حدود ۱.۵ تا ۲میلیون از تعداد چک‌های مبادله‌شده در ۹ماه ابتدایی هر سال کاسته است. به‌طور کلی می‌توان ادعا کرد که این سیاست در کاهش تعداد چک‌های برگشتی موفق عمل کرده است.
توزیع استانی چک
اگر نگاهی استانی به آمار چک بیندازیم، درمی‌یابیم که مشابه ماه‌های دیگر سال، تهران بیشترین میزان چک مبادله‌ای را به خود اختصاص داده است. بر این اساس، تهران با مبادله حدود ۲.۵فقره چک به ارزش ۲۵۸هزار میلیارد تومان، حدود نیمی از ارزش کل چک‌های مبادله‌شده در کشور را به خود اختصاص داده است. استان اصفهان از این نظر در جایگاه دوم ایستاده و ۱۰.۶درصد از کل چک‌های مبادله‌ای را به خود اختصاص داده است. خراسان رضوی نیز از این منظر جایگاه سوم را دارد و ۷.۳درصد از چک‌های مبادله‌ای را به خود اختصاص داده است. از سوی دیگر این ترتیب در مبلغ چک‌ها نیز برقرار است و اصفهان با ۷.۴ و خراسان رضوی با ۵.۵درصد از مبلغ کل چک‌های مبادله‌ای، به ترتیب در جایگاه دوم و سوم قرار گرفته‌اند.
