رژیم جدید گردشگری در خاورمیانه
بهمنظور فهم راحتتر ابعاد بحران، آسیبهای این جنگ را میتوان در چهار گروه افت جریان ورودی گردشگر، افزایش هزینههای تمامشده بسته سفر، آسیب به تصویر ذهنی گردشگران و سرمایهگذاران و آسیبهای فرامنطقهای دستهبندی کرد. گردشگری دنیا که انتظار داشت در سال۲۰۲۶ بتواند کاستیهای بحران کرونا را بهطور کلی فراموش کند، درگیر بحران بزرگ دیگری این بار در غرب آسیا شد که بر جریان گردشگری دنیا سایه افکنده است. جنگ رمضان در حالی ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ (۹ اسفند ۱۴۰۴) با حمله آمریکا و رژیم صهیونیستی به ایران رخ داد که جریان گردشگری دنیا با ثبت ۱.۵۳میلیارد سفر بینالمللی رشد ۵درصدی را در سال۲۰۲۵ نشان داد. این عدد برای غرب آسیا (خاورمیانه) در این سال کمی بیش از ۱۰۰میلیون گردشگر بود که سهم ۶.۵درصدی را در گردشگری جهان نشان میدهد. منطقهای که در ۲سال ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵ به ترتیب با ۳۵ و ۴۰ درصد رشد نسبت به بحران کرونای ۲۰۱۹، بیشترین رونق و سرعت بازگشت را در بین مناطق پنجگانه جهانی نشان داد. اهمیت این نرخ رشد زمانی خود را بهتر نشان میدهد که بدانیم در این ۲سال جریان گردشگری اروپا نسبت به قبل کرونا تنها ۳.۵ و ۸.۵درصد بالاتر آمده است.
در دهههای اخیر کشورهای حوزه خلیجفارس برای توسعه، آگاهانه به دنبال تنوع بخشی به منابع اقتصادی و جایگزینی برای منابع تجدیدناپذیر انرژی بودند. در این فرآیند امارات با سرمایهگذاری سنگین خود را بهعنوان هاب حملونقل و گردشگری منطقه معرفی کرد و بعد از آن قطر و عمان نیز روی صنعت گردشگری سرمایهگذاری کردند و در ادامه عربستان براساس تغییر در رویکردهای خود، در چند سال اخیر گردشگری را محور توسعه خود قرار داد و از آن تصویرسازی جدید در دنیا را دنبال میکند. تمرکز شرکتهای هواپیمایی مطرح و پیشرو جهانی در منطقه مانند امارات و اتحاد ایرویز، قطر ایرویز، سعودی عربیا و حتی عمان ایر موجب شدهاند که ۱۴درصد حملونقل باری و مسافری دنیا از این منطقه توزیع شود. برای نمونه فقط امارات ایرویز در سال۲۰۲۵ موجب جابهجایی ۵۳میلیون مسافر شد.
منطقه خاورمیانه با جذب نزدیک به ۱۰۰میلیون گردشگر، درآمدزایی ۱۵۰میلیارد دلاری را در سال۲۰۲۵ تامین کرده است. حجم گردشگر ورودی به خاورمیانه در سه سال ۲۰۱۹، ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵ به ترتیب ۷۱.۶، ۹۶.۶ و ۹۹.۸میلیون گردشگر بوده است. تعداد گردشگران ورودی برای امارات ۳۰، عربستان ۲۹.۳، مصر ۱۹، بحرین ۶.۶، ایران ۶.۲، اردن، ۵.۸، قطر ۵.۱، عمان ۲.۷، رژیم صهیونیستی ۱.۳ و کویت ۰.۱میلیون گردشگر بوده است. سهم گردشگری در تولید ناخالص داخلی کشورهای خاورمیانه ۵.۲درصد و در صادرات کل منطقه در حدود ۱۱.۲درصد است. درآمد امارات از صنعت گردشگری در سال۲۰۲۵ بیش از ۶۲میلیارد دلار بوده است؛ یعنی بهطور متوسط ۵.۲میلیارد دلار در هر ماه! حضور شهرهای دبی و مکه با جذب ۱۹.۵ و ۱۸.۷میلیون گردشگر در سال ۲۰۲۵ و قرار گرفتن در رتبههای ۶ و ۷ از ده شهر اول گردشگرپذیر دنیا، نشان از سرعت رشد آنها در این سالها دارد. این آمارها به خوبی نشانههایی از موفقیت کشورهای این منطقه در صنعت گردشگری هستند.
گردشگری ایران سال۱۴۰۴ را با رشدی ۴۸درصدی در فروردینماه آغاز کرده بود و براساس گزارش سازمان جهانی گردشگری، جز ۲۰مقصد اول با بهترین عملکرد در سهماه اول ۲۰۲۵ معرفی شد. این رشد اما بعد بهخاطر جنگ تحمیلی ۱۲روزه، ناآرامیهای دی و بهمن و شروع جنگ رمضان، کار را با ۱۶درصد منفی نسبت به سال۱۴۰۳ به پایان رساند. شرایط جنگ رمضان در ایران به شکلی پیش رفت که در حدود ۱۵۰جاذبه و میراث ارزشمند گردشگری که برخی از آنها ثبت جهانی یونسکو بودهاند و بیش از ۵۰تاسیسات گردشگری اعم از هتلها، اقامتگاهی سنتی، مجتمعهای بین راهی، کمپهای گردشگری و... آسیب ببینند و در برآوردهای معاونت گردشگری آسیبهای وارده اعم از خسارت مستقیم و عدم نفعها در بازه تقریبا دوماهه اسفند و فروردین بیش از ۲۸.۵همت اعلام شد. جنگ تحمیلی سوم یا جنگ رمضان پیامدهای متعددی را به گردشگری منطقه و دنیا وارد کرده است. در یک بررسی اجمالی آسیبهای این بحران را میتوان در چهار گروه ذیل دستهبندی کرد:
۱. آسیب اول: افت گردشگر ورودی بهدلیل عدم امنیت و بیثباتی شدید
اولین واکنش کشورهای منطقه به حمله آمریکا و رژیم صهیونیستی و پاسخ ایران، بستن حریم هوایی و قطع و کاهش شدید پروازها بود. این اقدام موجب شد تا گردشگران و مسافران زیادی در منطقه سرگردان شوند و سفرهای زیادی در روزها و هفتههای اولیه کنسل شود به شکلی که جنگ تاثیر مستقیمی بر جابهجایی روزانه ۵۲۰ هزار نفر گذاشت. از طرفی حملات در دوران آتشبس نیز در حال انجام است و بارها موجب توقف کامل پروازها در کشورهای منطقه شده است. براساس دادههای فلایت رادار۲۴ ( Flightradar۲۴) اتفاقات جنگ موجب شد تا مورخ ۸آوریل، شرکت امارات ایرویز ۷۴درصد، هواپیمایی اتحاد ۵۹درصد و قطر ایرویز ۴۵درصد از ظرفیت خود استفاده کنند. در همین راستا در مارس۲۰۲۶ گردشگری دنیا تنها ۰.۴ + درصد رشد را نشان میدهد؛ چراکه بحران جنگ در غرب و جنوب آسیا به ترتیب با ۳۷ و ۲۷ درصد رشد منفی اصلیترین عامل این افت بوده است.
در همین ارتباط تعطیلی کریدورهای حملونقل دریایی نیز عامل افت جریان گردشگری به منطقه بوده است. در یک دهه گذشته یکی از مسیرهای جذاب کشتیهای مسافری کروز، ورود به دریای عمان و خلیجفارس از طریق اقیانوس هند بوده است. اگرچه ایران بهدلیل تحریمها و پرهیز مالکان و برنامهریزان این سفرها از این خوان بیبهره بوده است؛ ولی کشورهایی مانند عمان، امارات و قطر مقصدهای جذابی بودهاند. در روزهای ابتدایی جنگ بیش از ۱۵هزار مسافر در منطقه سرگردان شدند و برای خروج زمینی آنها چالش بزرگی ایجاد شده بود. عامل سوم در افت جریان گردشگری مربوط به تاخیر یا کنسل کردن سفر بهدلیل نگرانیهای امنیتی است چنانکه بیش از ۸۰هزار رزرو دبی در پلتفرمهای آنلاین Airbnb و Vrbo فقط در یک هفته اول لغو شد و تداوم این روند موجب افت پرواز روزانه هواپیمایی امارات از ۵۲۷ پرواز به ۳۰۹ پرواز در بازه زمانی در ۲۴فوریه تا ۱۰مارس شد. به این جمع کنسل کردن سفرهای دریایی را که باید در روزهای پایانی زمستان و اوایل بهار انجام میشد هم اضافه کرد.
۲. آسیب دوم: افزایش هزینههای تمامشده بسته سفر به منطقه
مهم ترین پیامدی که در جنگ رمضان رخ داد بسته شدن تنگه هرمز بهعنوان شاهراه انرژی دنیا بود. این اتفاق موجب گران شدن سوخت جت در کشورهای مختلف و به تبع آن گران شدن بستههای سفر در منطقه و دنیا شد. این افزایش نرخ در برخی از زمانها تا ۶۰درصد گزارش شد. زمانی این تغییر قیمت مهم میشود که بدانیم حملونقل هوایی روش قالب در سفر به کشورهای منطقه است؛ بهنحویکه ۹۰درصد گردشگران ورودی به قطر، ۸۰درصد به عربستان و ۷۰درصد ورودی به امارات از طریق هوایی انجام میگیرد. گران شدن سوخت هواپیما موجب شد تا مسیرهای هوایی جنوب شرق آسیا مانند بانکوک و بالی به اروپا و خاورمیانه بیشترین تاثیر منفی را بپذیرند. از طرفی بیثباتیها موجب شد تا بیمه سفر به منطقه خاورمیانه افزایش یابد؛ چنانکه بیمه سفرهای دریایی بیش از ۱۸ برابر رشد کرد که خود موجب افزایش هزینههای تمامشده بسته سفر و احتمالا کاهنده تقاضای سفر باشد.
عامل دیگر جنگ رمضان که بر افزایش هزینههای سفر اثرگذار بود، تغییر مسیرهای پروازی از مسیرهای استاندارد به آسمانهای امن بود که خود موجب طولانیتر شدن مسیرهای پروازی شد. این تغییرات به افزایش زمان پرواز، توقفهای فنی برای سوخت گیری، تغییر مسیر و تعلیق مسیرهای منتخب منجر شد. افزایش هزینههای سوخت و محدودیت در تعداد صندلیها به افزایش هزینه بلیتها منجر شد که توسط برخی از شرکتهای هواپیمایی در آسیا و اروپا نیز اعلام شده بود.
۳. آسیب سوم: آسیب به تصویر ذهنی گردشگران و سرمایهگذاران
ضربه غیرمستقیم و البته محکمی که جنگ رمضان به منطقه زد، تاثیر آن بر تصویر و انگارهای است که جوامع بینالمللی و سرمایهگذاران خارجی از کشورهای حاشیه خلیج فارس داشتند. سالهای سال امارات بهعنوان «امنترین مقصد سرمایهگذاری در خاورمیانه» مطرح بود. در این شهر بیش از ۸۰ هزارمیلیونر خارجی زندگی میکردند که ۲۳۷ نفر آنها دارایی بالای ۱۰۰میلیون دلار داشتند (گزارش ۲۰۲۵ شرکت Henley & Partners). سرعت ساختوساز در شهرهای مهم منطقه مانند بصره، دوحه، ریاض، مسقط و... نیز نشاندهنده حجم بالای سرمایهگذاری داخلی یا خارجی است؛ به شکلی که بودجه پروژه نئوم در عربستان بیش از ۵۰۰میلیارد دلار اعلام شده است یا ارزش سرمایهگذاری مستقیم خارجی(FDI) در امارات در سال۲۰۲۵ به بیش از ۴۵میلیارد دلار رسید (گزارش سرمایهگذاری جهانی در سال ۲۰۲۵ که کنفرانس تجارت و توسعه سازمان ملل (UNCTAD)تهیه کرد). احتمالا مالکان این حجم سرمایه با تردید به افق سرمایهگذاری در این منطقه حداقل در کوتاه یا میانمدت نگاه خواهند کرد.
۴. آسیب چهارم: آسیبهای جهانی و فرامنطقهای
جنگ رمضان بهدلیل ایجاد محدودیت در ارتباطات هوایی، جریان سفر و اعتماد گردشگران تنشهای فراتر از منطقه ایجاد کرده است؛ چراکه منطقه غرب آسیا نه تنها بهدلیل پیوند دهندگی هوایی بین آسیا، آفریقا و اروپا بلکه بهدلیل ارتباط جهانی در مسیرهای پروازی، ظرفیت هوایی، هزینههای سفر و مدت زمان پرواز نقش کلیدی بازی میکند و هرگونه تنش در آن موجب بیثباتیهای فرامنطقهای میشود. از آثار جهانی جنگ رمضان بر گردشگری میتوان به توقف بیش از ۱۲۰پرواز روزانه هواپیمایی لوفتهانزا به مقصدهای نزدیک اشاره کرد یا ایرلاین اسپیریت آمریکا پس از ۳۴سال و با ۱۷هزار نیرو اعلام تعطیلی کرد. این کاهش در مناطق دوردستتری مانند کریدور هوایی چین- اروپا با کاهش ۳۵درصد یا کاهش پرواز روزانه هواپیمایی دلتا به شهر پورتو والارتا مکزیک شده است. شاید بتوان عدم فروش کامل بلیت بازیهای جامجهانی فوتبال ۲۰۲۶ را بیارتباط با گران شدن سوخت و بلیتهای پروازی ندانست.
جمعبندی
اگرچه رئیسجمهور آمریکا دستور جنگی –کوتاه و سریع به خیال خود- در خاورمیانه را داد؛ ولی پیامدهای آن عنانگسیخته، دامن مناطق مختلفی از دنیا را فرا گرفته و با گذشت نزدیک به ۴ماه، آثار آن همچنان فروکش نکرده است. برآوردها نشان میدهد که در صورت تداوم بحران، بازگشت کامل مسافرتها در سطح جهانی به بیش از ۵ تا ۶ماه زمان (حدودا اکتبر و نوامبر) پس از سرگیری پروازها نیاز خواهد داشت. پیشبینی میشود بین ۳۰-۲۰میلیون نفر از جریان گردشگری خاورمیانه افت کند؛ این یعنی ۲درصد از گردشگری کل جهان. کاهش این حجم میتواند به کاهش ۶۰-۴۰میلیارد دلار هزینه کرد گردشگران در مقصدهای این منطقه منجر شود.
بررسیهای سهماهه اول۲۰۲۶ نشان میدهد که احتمالا جریان سفر تابستانی دنیا از مسیرهای طولانی هوایی به مسیرهای نزدیک و احتمالا زمینی تغییر خواهد کرد. افزایش گردشگر در کشورهای همسایه اروپایی و مقصدهای اصلی چون اسپانیا و پرتغال تا حدودی این فرضیه را تایید میکند. اگرچه جنگ رمضان پیامدهای منفی مختلفی برای منطقه داشت، ولی برای کشورهایی مانند ترکیه، ازبکستان و تاجیکستان فرصتی ایجاد کرده است تا جایگزینی برای جذب مسافران خطوط هوایی و مقصدهای گردشگری منطقه -حداقل در کوتاهمدت- شوند. به نظر میرسد بسیاری از گردشگران بهدلیل نگرانی در مورد خطرات ایمنی، اختلال در پرواز یا تاخیر در عملیات فرودگاهها، رویکرد صبر و انتظار ( wait-and-see) را در پیش خواهند گرفت و برنامههای سفر خود به منطقه خاورمیانه را به تعویق بیندازند.
پیامدهای بحران جنگ در موارد مشابه نیز این امر را تاکید میکند؛ چنانکه جنگ آمریکا با عراق موجب کاهش ۱۳درصدی گردشگری منطقه در سال۲۰۰۳ شده بود، رشد ۱۷درصدی ورود گردشگران به منطقه در سال۲۰۰۲ را به ۴درصد کاهش داد و کشورهایی مانند بحرین و قطر هر یک ۷ و ۵درصد منفی را در این سال تجربه کردند. در پایان میتوان پیشبینی کرد که گردشگری دنیا در سالجاری با چالشهای جنگ رمضان در کاهش تعداد گردشگران بینالمللی و درآمدهای ارزی مواجه خواهد شد و با قطعیت بیشتری میتوان اشاره کرد که رژیم گردشگری غرب آسیا حداقل در بازه کوتاه و میانمدت تغییر خواهد کرد.
* مدیرکل دفتر بازاریابی و توسعه گردشگری خارجی وزارت میراث فرهنگی
** کارشناس توسعه گردشگری
