نشانههای تغییر ساختار حکمرانی انرژی
در چنین شرایطی به ویژه در بخش برق، بهرهوری انرژی باید بهعنوان ستون اصلی سیاستگذاریها مورد توجه قرار گیرد و همه فعالیتها از سیاست قیمتگذاری، توسعه نیروگاههای حرارتی، تبدیل نیروگاههای گازی به سیکل ترکیبی، احداث نیروگاههای تجدیدپذیر، توسعه شبکه و... باید حول محور بهینهسازی مصرف برنامهریزی و اجرا شود. بهینهسازی مصرف نه یک اقدام تزئینی یا کوتاهمدت، بلکه مسیری مستمر و اقتصادی برای کاهش فشار بر شبکه، کاهش هزینههای سرمایهگذاری و افزایش تابآوری نظام انرژی است. از این منظر، ایجاد «بازار بهینهسازی انرژی و محیطزیست» را باید یک تغییر پارادایم در حکمرانی انرژی کشور دانست.
بازار بهینهسازی انرژی با هدف ایجاد محیطی شفاف، قابل پیشبینی و کمریسک برای سرمایهگذاری بخشخصوصی طراحی شده است؛ محیطی که در آن صرفهجویی انرژی، بهعنوان یک دارایی اقتصادی قابل اندازهگیری، معامله و ارزشگذاری میشود. افتتاح تابلوی معاملات گواهی صرفهجویی انرژی در بورس انرژی در آذرماه ۱۴۰۳، عملا این بازار را وارد فاز اجرایی کرد و آخرین حلقه مفقوده زنجیره اقتصاد بهرهوری برق تکمیل شد. در واقع بازار بهینهسازی انرژی و محیط زیست بازار متمرکزی است که در چارچوب قوانین و مقررات حاکم بر بازار بورس انرژی ایران تشکیل و اداره میشود و در آن سرمایهگذاران با تعریف و اجرای طرحهای بهینهسازی و اخذ تاییدیه نهایی از ارگان مشخص شده در آییننامه بازار بهینهسازی انرژی و محیط زیست، مشمول دریافت گواهی صرفهجویی میشوند که قابلیت معامله در بورس انرژی را دارد.
براساس آییننامه این بازار، دارندگان گواهی صرفهجویی انرژی میتوانند نسبت به فروش گواهی صرفهجویی انرژی در بورس انرژی ایران و در چارچوب مقررات حاکم اقدام کنند. همچنین در صورت درخواست دارندگان گواهی صرفهجویی انرژی به دریافت حامل انرژی صرفهجویی شده، شرکت ملی گاز ایران، شرکت توانیر، شرکتهای انتقال و توزیع انواع حاملهای انرژی موظف هستند معادل انرژی صرفهجویی شده مندرج در گواهی صرفهجویی نسبت به تحویل همان میزان حامل انرژی (حسب درخواست دارنده گواهی در نقاط مورد نظر در شبکه انرژی رسانی موجود و دارای ظرفیت لازم) اقدام کنند. تحویل گیرندگان حامل انرژی میتوانند بر اساس مقررات موجود نسبت به دریافت مجوز فروش حامل انرژی با استفاده از ساز و کارهای بورس اقدام نمایند.
دستاوردهای یکسالگی بازار بهینهسازی برق نشان میدهد که این رویکرد، صرفا ایده نظری نبوده است. اخذ مصوبات پروژههای بهینهسازی با ظرفیتی فراتر از برنامههای اولیه، افزایش سقف بازار با مصوبه شورای اقتصاد و تمرکز بر پروژههای کمهزینه و پربازده در حوزههایی مانند اصلاح روشنایی معابر و بهبود سیستمهای سرمایشی، گواهی بر شکلگیری یک مسیر عملیاتی و قابل اتکا است. این پروژهها، در مجموع اثری معادل تولید هزاران مگاوات نیروگاه جدید دارند، بیآنکه نیازمند سرمایهگذاریهای سنگین و زمانبر توسعه عرضه باشند. در همین خصوص اشاره جزئیاتی از این دستاوردهای یکساله و برنامههای آتی، دستاوردهای این بازار را روشنتر خواهد ساخت: اکنون و در یکسالگی این بازار، شاهد اصلاح و بهینهسازی ۲۵۰هزار دستگاه چراغ روشنایی که معادل ۴ درصد از روشناییهای معابر کل کشور است هستیم که این میزان، سالانه باعث کاهش ۱۵۰میلیون کیلووات ساعت از مصرف برق کشور خواهد شد.
همچنین براساس برنامهریزی صورت گرفته تا پایان امسال ۵ درصد و تا پایان سال ۱۴۰۵ نیز ۳۰ درصد از روشناییهای معابر کشور با استفاده از ظرفیتهای بازار بهینهسازی برق، اصلاح خواهد شد. در عین حال با هدف ایجاد اقتصاد خودگردان که به عنوان یکی از اهداف اصلی بازار بهینهسازی برق تعریف شده بود، با تنظیم رویه گواهی آتی و رونمایی از توکن صرفهجویی، برای نخستین بار با رویکرد جذب سرمایه خرد در حوزه انرژی اجرا شد. در عین حال با هدف صیانت از محیطزیست، توسعه مراکز اسقاط و امحای تجهیزات مستعمل نیز تحقق یافت. اهمیت بازار بهینهسازی انرژی و محیط زیست، تنها در کاهش مصرف برق خلاصه نمیشود. این بازار میتواند بخش قابلتوجهی از بار مالی ناترازی را از دوش دولت بردارد، منابع عمومی را به سمت پروژههای اثربخش هدایت کند و با شفافسازی ارزش اقتصادی کاهش مصرف و آلایندهها، پیوندی معنادار میان بهرهوری انرژی و تعهدات زیستمحیطی کشور برقرار سازد.
با این حال، تداوم موفقیت این بازار مستلزم چند پیششرط اساسی شامل تدوین و تثبیت چارچوبهای حقوقی و نهادی شفاف، تعریف دقیق نقش و تعهدات بازیگران، استقرار نظامهای معتبر اندازهگیری و صحهگذاری و مهمتر از همه، تعامل سازنده و همافزا میان دستگاههای اجرایی، نهادهای تنظیمگر و بخش خصوصی. نقش دولت در این مسیر، نه مداخله مستقیم، بلکه تنظیمگری هوشمندانه و تسهیلگری برای ایجاد اعتماد، ثبات و پیشبینیپذیری است. امروز بیش از هر زمان دیگری روشن است که حل ناترازی انرژی بدون مشارکت فعال بخش خصوصی و بدون تبدیل صرفهجویی به یک فعالیت اقتصادی پایدار، ممکن نخواهد بود. بازار بهینهسازی انرژی و محیطزیست، فرصتی استراتژیک برای اصلاح مسیر گذشته و حرکت بهسوی آیندهای متوازنتر، کمهزینهتر و سازگارتر با محیط زیست است؛ فرصتی که باید با همدلی، هماهنگی و عزم ملی از آن صیانت و بهرهبرداری شود.
* معاون وزیر نیرو و رئیس سازمان انرژیهای تجدیدپذیر و بهرهوری انرژی برق (ساتبا)
