صنعت پرمصرف و همهفنحریف
سپهر سیگاری/ تحلیلگر بازار سرمایه
محصولات پتروشیمی را می‌‌‌توان براساس ساختار به پنج‌دسته اصلی شامل محصولات الفینی، محصولات پلیمری و شیمیایی، اوره و آمونیاک، متانول و محصولات آروماتیکی تقسیم کرد. محصولات الفینی ساختار اصلی صنعت پتروشیمی را تشکیل می‌دهند و در تولید سایر محصولات پتروشیمی از قبیل پلیمرها مورداستفاده قرار می‌‌‌گیرند. محصولات پلیمری جزو محصولات با ارزشافزوده بالا به شمار می‌‌‌روند؛ به‌‌‌طوری‌‌‌که تطبیق‌‌‌پذیری استفاده از این محصولات در بخش‌‌‌های مختلف صنعت باعث شده است سهم این محصولات در تولید ناخالص داخلی بالا باشد. تقاضا برای محصولات پتروشیمی همواره با رشد اقتصادی همراه بوده، به‌‌‌طوری‌‌‌که مصرف پلیمرها در کشورهای توسعه‌‌‌یافته رو به افزایش است.
در پتروشیمی ایران براساس نوع محصولاتی که شرکت‌ها تولید می‌کنند، از دو نوع خوراک گازی و مایع استفاده می‌شود. واحدهایی که اتیلن، پروپیلن و در ادامه زنجیره تولید انواع پلی‌‌‌اتیلن و پلی‌‌‌پروپیلن محصول عمده آنها محسوب می‌شود، به‌طور عمده گاز متان و فرآورده‌‌‌های نفتی مایع، نفتا، پروپان، بوتان، رافینیت و... را به‌‌‌عنوان مواد اولیه مصرف می‌کنند که مواد اولیه آنها در شرکت‌های پالایشی تولید می‌شود. از سوی دیگر واحدهایی که محصول آنها متانول، آمونیاک و اوره است، بیشتر از گاز متان استفاده می‌کنند. خوراک‌‌‌های مصرفی برای تولید اتیلن در مناطق مختلف دنیا بسیار متنوع است. تقریبا ۸۰درصد اتیلن تولیدی در جهان از نفتا و مایعات سنگین‌‌‌تر تولید می‌شود.
پلیمر به موادی گفته می‌شود که از مولکول‌‌‌های بسیار بزرگ (ماکرومولکول) درست شده‌‌‌اند. واژه پلیمر از کلمات یونانی (poly) به معنای بسیار و (meros) به معنای قسمت گرفته شده است. این مولکول‌‌‌های بزرگ از اتصال واحدهای کوچک‌تر (منومر) تشکیل شده‌‌‌اند. بنا به نوع و تعداد منومرها و همچنین چگونگی تکرار و طرز قرار گرفتن آنها در ابعاد مختلف در هر پلیمر مواد پلیمری با خواص گوناگون تولید می‌شود. عمده پلیمرهای پرمصرف در صنعت پتروشیمی شامل پلی‌‌‌اتیلن، پلی‌‌‌پروپیلن، پلی‌‌‌اتیلن ترفتالات، پلی‌وینیل کلراید، پلی‌استایرن و اکریلونیتریل بوتادین استایرن است. در این قسمت سعی شده است شرکت‌هایی که عمده محصولشان شامل محصولات پلیمری است مورد بحث و تحلیل قرار گیرند؛ از قبیل «شاراک»، «مارون»، «جم»، «جم‌پیلن»، «شکبیر»، «شپترو»، «آریاساسول»، «شغدیر»، «شبصیر» و «شگویا». این شرکت‌ها ارزش بازار حدود ۴۸۰همتی دارند و سهام این شرکت‌ها در بورس و محصولات آنها در بورس‌کالا خریدوفروش می‌شود. این شرکت‌ها خوراک خود را از محصولات صنایع پایه تامین می‌کنند. انواع پلیمرها از قبیل پلی‌‌‌اتیلن، پلی‌‌‌پروپیلن، پی‌‌‌وی‌‌‌سی و... ازجمله محصولات تولیدی این صنعت هستند.
نرخ فروش محصولات شامل تعیین نرخ فروش داخلی محصولات بر پایه قیمت‌های بورس‌کالای ایران و تعیین نرخ فروش محصولات صادراتی بر مبنای قیمت‌های جهانی و براساس نرخ فوب خلیج‌‌‌فارس و به‌استناد نشریات ICIS و پلتز است. شایان‌‌‌ذکر است که نرخ‌های خوراک و محصولات دلاری در نظر گرفته شده است. نرخ تسعیر ارز اثر مستقیم بر سود‌سازی شرکت دارد. افزایش ۳۰درصدی دستمزد و ۴۰درصدی تورم جزو مفروضات تحلیل بوده است.
در تحلیل صنعت پلیمر همچون صنایع دیگر قیمت‌های جهانی و دلار نقش مهمی در سودآوری شرکت‌ها دارند. همان‌طور که در جدول گزارش تفاوت نرخ دلار ۲۸هزار و ۵۰۰تومانی و ۳۷هزار و ۵۰۰تومانی در سودآوری شرکت‌ها را ملاحظه می‌‌‌کنید، باید گفت تغییر نرخ دلار در سودآوری بعضی از شرکت‌ها حائز اهمیت است. شرکت‌هایی که مواد اولیه آنها با دلار نیمای ۲۸هزار و ۵۰۰تومان محاسبه شده بود، حال حدود ۳۰درصد گران‌‌‌تر از قبل مواد اولیه را تهیه می‌کنند. از طرفی چون در بورس‌کالا تقاضا برای بعضی از محصولات بیشتر است، درنتیجه بالاتر از دلار ۲۸هزار و ۵۰۰تومانی نیما معامله می‌‌‌شدند. حال با توجه به افزایش نرخ دلار سامانه معاملاتی، تاثیر هزینه مواد اولیه در شرکت‌هایی همچون «شاراک»، «جم‌پیلن»، «شبصیر» و «شگویا» قابل‌‌‌مشاهده است. شرکت «شاراک» که عمده مواد اولیه آن نفتاست، حدود ۸۰درصد بهای تمام‌‌‌شده را مواد اولیه مصرفی تشکیل می‌دهند. عمده ماده اولیه شرکت مارون اتان است که ۶۵درصد از بهای تمام‌‌‌شده را شامل می‌شود و با توجه به فرمول قیمت‌گذاری که از قیمت نفتا و پلی‌‌‌اتیلن پیروی میکند حدود ۲۵۰ تا ۳۰۰دلار در نظر گرفته‌‌‌شده است؛ با افزایش نرخ دلار تاثیر منفی دیده نمی‌شود. در شرکت «جم» با نرخ جدید دلار، سودآوری حدود ۱۰درصد افزایش می‌یابد؛ چرا که بیش از ۸۰درصد بهای تمام‌‌‌شده را ماده اولیه شامل می‌شود. حدود ۸۰درصد بهای تمام‌‌‌شده شرکت جم‌پیلن را ماده اولیه تشکیل می‌دهد؛ بنابراین با تغییرات نرخ دلار سودآوری شرکت تحت‌تاثیر منفی قرار می‌‌‌گیرد. سودآوری شرکت آریاساسول نیز مانند مارون به قیمت اتان بستگی دارد؛ چرا که حدود ۶۷درصد از بهای تمام‌‌‌شده را مواد اولیه مصرفی تشکیل می‌دهد. در شرکت‌های «شگویا» و «شبصیر» هم به ترتیب حدود ۷۸ و ۸۸درصد از بهای تمام‌‌‌شده را مواد اولیه مصرفی تشکیل می‌دهند که با نرخ دلار جدید حاشیه سود آنها کمتر از دلار ۲۸هزار و ۵۰۰تومانی پیش‌بینی می‌شود.
بیشترین حاشیه سود
در صنعت پتروشیمی، بیشترین حاشیه سود برای شرکت «آریاساسول» و کمترین حاشیه سود برای شرکت‌های «شاراک» و «شگویا» پیش‌بینی شده است. «شاراک» به دلیل تغییر نرخ دلاری بیشترین تاثیر در حاشیه سود را در برمی‌گیرد. حاشیه سود ناخالص برای شرکت «مارون» حدود ۳۰درصد، برای شرکت «جم» حدود ۲۰درصد، برای شرکت «جم‌پیلن» تقریبا ۲۵درصد، برای «شکبیر» حدود ۲۰درصد، برای شرکت «آریاساسول» ۳۵درصد، برای «شغدیر» حدود ۳۲درصد، برای «شبصیر» ۲۲درصد و برای «شگویا» ۱۲درصد پیش‌بینی می‌شود. شرکت «شپترو» هم زیان‌ده پیش‌بینی شده است.
نقاط قوت و ضعف در صنعت پلیمر
یکی از مهم‌ترین ویژگی‌‌‌های صنعت پتروشیمی، ارزشافزوده بالای آن است؛ به‌این معنی که با ایجاد تغییرات شیمیایی و فیزیکی روی هیدروکربن‌‌‌های نفتی و گازی می‌‌‌توان ارزش محصول را به میزان ۱۰ تا ۱۵درصد افزایش داد. هر یک از شرکت‌های پلیمری نقاط قوت و ضعفی دارند که به‌‌‌صورت کلی می‌‌‌توان نقاط قوت شرکت «شاراک» را تنوع محصولات و شناسایی، طراحی و تولید محصولات جدید براساس نیاز مشتری و براساس شرایط شرکت؛ کنترل هزینه‌‌‌های بهای تمام‌‌‌شده محصولات و تولید محصولات با ارزشافزوده بیشتر؛ استفاده بیشتر از خط لوله جهت انتقال مواد اولیه موردنیاز شرکت با توجه به افزایش هزینه حمل مواد اولیه خریداری‌‌‌شده؛ شناسایی منابع جدید جهت خرید قطعات و لوازم‌‌‌یدکی موردنیاز تولید با توجه به محدودیت‌های ناشی از تحریم و خرید مواد اولیه با تخفیف مناسب جهت به حداقل رساندن قیمت تمام‌‌‌شده محصولات و افزایش سود شرکت دانست.
شرکت «مارون» بعد از پنج‌سال از اول اردیبهشت‌‌‌ماه سال‌جاری به مدت دوماه در تمامی واحدها تعمیرات اساسی به‌‌‌منظور بازسازی، بهسازی، رفع گلوگاه‌‌‌ها و افزایش راندمان تولید داشته است. این شرکت طرح‌‌‌های توسعه و سرمایه‌گذاری‌‌‌های مناسبی هم دارد.
شرکت «جم» ازنظر موقعیت جغرافیایی شرایط مناسبی دارد؛ به‌‌‌طوری‌‌‌که سهولت دسترسی به خوراک، سوخت و مواد اولیه، استفاده از امکانات جاده‌‌‌ای و حمل‌‌‌ونقل دریایی، وجود فرودگاه، دسترسی به آب موردنیاز و تامین‌‌‌کننده خوراک سایر پتروشیمی‌‌‌ها از جمله آنهاست. همچنین پتروشیمی جم یکی از بزرگ‌ترین صادرکنندگان محصولات پلیمری ایران محسوب می‌شود. چین به‌‌‌عنوان یکی از بازارهای بزرگ هدف پتروشیمی جم بوده است. بیش از ۴۳درصد سهام شرکت پلی‌‌‌پروپیلن جم متعلق به شرکت پتروشیمی جم است. بنابراین شرکت پلی‌‌‌پروپیلن جم (سهامی عام) از شرکت‌های تابعه شرکت پتروشیمی جم به‌‌‌حساب می‌‌‌آید. شرکت پلی‌‌‌پروپیلن جم بزرگ‌ترین تولیدکننده تخصصی پلی‌‌‌پروپیلن در کشور به شمار می‌‌‌رود. جالب است بدانید که دوسوم پروپیلن تولیدشده در دنیا به پلی‌‌‌پروپیلن تبدیل می‌شود و این محصول دومین ماده پرمصرف جهان است.
شرکت پلیمر آریاساسول به‌‌‌عنوان بزرگ‌ترین تولیدکننده پلی‌‌‌اتیلن در ایران فعالیت دارد. همچنین ذخایر گاز طبیعی و وجود پالایشگاه‌‌‌های متعدد تولید گاز طبیعی در منطقه پارس جنوبی دسترسی پایدار به خوراک موردنیاز شرکت را تامین میکند. وجود اتیلن مازاد در بازار در سال‌های آتی با استفاده از این فرصت و با احداث واحد پلی‌‌‌اتیلن جدید امکان رشد درآمدها و سود پایدار برای شرکت را فراهم میکند.
«شغدیر» در کنار پتروشیمی اروند بندر امام و آبادان تامین‌‌‌کننده PVC داخل کشور بوده است. این شرکت دارای محصولPVC با ظرفیت تولید سالانه ۱۲۰هزارتن و VCM با ظرفیت ۱۵۰هزار تن است. سهم اسمی تولید حدود ۱۶درصد کل تولیدات داخل و سهم عملیاتی پتروشیمی غدیر در بازار حدود ۲۴درصد است. همچنین مطابق بودجه پیش‌بینی‌‌‌شده حدود ۱۰درصد محصولات خود را به کشورهای عراق، حوزهCIS افغانستان، ترکیه، پاکستان و هندوستان صادر میکند. شرکت تولیدات پتروشیمی قائد بصیر بخش عمده‌‌‌ای از ABS موردنیاز کشور را تامین میکند. تولید جهانی ABS در سال ۲۰۲۳ به میزان ۵/ ۱۲میلیون تن و سهم تولید پتروشیمی قائد بصیر از تولید جهانی ABS حدود ۳۵/ ۰درصد است. دیگر نقاط قوت شرکت تعداد مشتریان، دسترسی به بازارهای صادراتی است. رقیب شرکت بصیر، شرکت پاد جم با ظرفیت ۲۰۰هزار تن در سال است که فاز اول آن در اواخر سال ۱۴۰۲ به بهره‌‌‌برداری خواهد رسید.
«شگویا» که محصول انحصاری PET را تولید میکند و بازار غیررقابتی در داخل کشور دارد، به آب‌‌‌های آزاد و بازار مناسب کشورهای اطراف مانند عراق، افغانستان و کشورهای حوزه خلیج‌‌‌فارس و حوزه آفریقا دسترسی دارد.
ضعف و ریسک مشترک شرکت‌های پلیمری:
۱) ریسک نوسانات نرخ ارز، ۲) ریسک تامین مواد اولیه، ۳) ریسک قیمت نهاده‌‌‌های تولید، ۴) ریسک نوسان قیمت نهاده‌‌‌های تولید، ۵) ریسک مربوط به تغییرات تکنولوژی و محیط‌‌‌زیست، ۶) ریسک کیفیت محصولات و ۷) ریسک افت قیمت‌های جهانی.
