بازیگر بزرگ
ایران چگونه میتواند سهم خود را از بازار نفت پس بگیرد؟
با گسترش موتورهای احتراق داخلی و فناوریهای صنعتی در قرنهای نوزدهم و بیستم، تقاضا برای فرآوردههای نفتی مانند بنزین و نفت سفید افزایش یافت. نفت تا اوایل قرن بیستم به محور حملونقل، صنعت و قدرت نظامی تبدیل شد. اکتشافات عمده نفت در خاورمیانه، ایالاتمتحده و جاهای دیگر، بازارهای جهانی انرژی را دستخوش تغییراتی عظیم کردند. اما صنعت نفت ایران مسیر پیچیده و پرپیچوخم تاریخی خاص خود را پیموده است که با نفوذ خارجی، کنترل ملی و اهمیت استراتژیک مدرن در هم تنیده شده است. توسعه مدرن نفت در ایران نیز از اوایل قرن بیستم آغاز شد، زمانی که ویلیام دارسی، کارآفرین بریتانیایی، امتیاز اکتشاف نفت را از ایران دریافت کرد.
در سال ۱۹۰۹، شرکت نفت انگلیس و ایران (APOC) برای استخراج و صادرات نفت این کشور تاسیس شد و بعدها دولت بریتانیا سهم کنترلی آن را به دست گرفت. این شرکت به نیروی اصلی در صنعت نفت اولیه ایران تبدیل شد. در سال ۱۹۵۱، مجلس ایران به ملی شدن صنعت نفت رای داد و به دخالت خارجی پایان داد. همین موضوع به تاسیس شرکت ملی نفت ایران (NIOC) منجر شد. این لحظهای سرنوشتساز در اعمال حاکمیت بر منابع ملی بود. تحریمهای گسترده بینالمللی از دهه ۲۰۱۰، بهویژه از سوی ایالاتمتحده و اتحادیه اروپا، صادرات و سرمایهگذاری خارجی در بخش نفت را تحت تاثیر قرار داد. با وجود تحریمها و فشارهای خارجی، ایران همچنان به تولید و صادرات مقادیر قابلتوجهی نفت ادامه میدهد و همچنان بازیگر اصلی در بازارهای جهانی انرژی است و از طریق بازارهای جایگزین و استراتژیهای صادراتی خود را با شرایط سازگار کرده است.
صنعت نفت ایران یکی از مهمترین بخشهای اقتصاد آن است و نقش محوری در بازارهای انرژی ملی و جهانی ایفا میکند. نفت و گاز منابع اصلی درآمد صادراتی و ارز خارجی ایران هستند. درآمدهای نفتی از نظر تاریخی سهم قابلتوجهی از درآمد دولت و درآمدهای خارجی را تشکیل دادهاند. در برخی مواقع، نفت و گاز با هم بخش عمدهای از درآمد صادراتی و درآمدهای بودجه دولت ایران را تشکیل دادهاند. همچنین ایران یکی از بزرگترین ذخایر نفتی اثباتشده جهان (حدود ۱۰ درصد از ذخایر جهانی) و ظرفیت تولید چشمگیری را در اختیار دارد که آن را در جایگاه یک تولیدکننده بزرگ در سازمان کشورهای صادرکننده نفت (اوپک) جای میدهد.
رتبه ایران در تولید و صادرات نفت
ایران به دلیل ذخایر نفتی عظیم، ظرفیت تولید قابلتوجه و صادرات مداوم، با وجود تحریمهای بینالمللی، همچنان یکی از مهمترینهای نفت در جهان است. ایران برخی از بزرگترین ذخایر نفتی جهان را در اختیار دارد که مجموعا حدود 10 تا ۱۲ درصد از ذخایر نفت جهان و تقریباً ۲۴ درصد از ذخایر خاورمیانه را تشکیل میدهند و این موضوع باعث میشود که از نظر اندازه ذخایر نفت خام، ایران همواره در میان کشورهای برتر جهان قرار گیرد. با تخمین تقریبی 17 میلیون و ۷۷۰ هزار بشکه در روز در سال 2026، ایالاتمتحده مانند سالهای گذشته، بزرگترین تولیدکننده نفت در جهان است. ایالاتمتحده همچنین بیشتر از هر کشور دیگری در سراسر جهان نفت مصرف میکند. عربستان سعودی، بزرگترین صادرکننده نفت جهان، حدود ۱۵ تا ۱۷ درصد از ذخایر نفتی جهان را در اختیار دارد که در رده دوم دارندگان بزرگترین ذخایر نفتی پس از ونزوئلا قرار میگیرد. اقتصاد عربستان سعودی مانند بیشتر کشورهای عضو سازمان کشورهای صادرکننده نفت (اوپک)، بهشدت بر نفت متمرکز است. صنعت نفت و گاز تقریباً ۵۰ درصد از تولید ناخالص داخلی (GDP) و ۷۰ درصد از درآمد صادراتی این کشور را تشکیل میدهد. روسیه، بزرگترین کشور جهان از نظر مساحت، یکی از بزرگترین تولیدکنندگان نفت نیز هست که رتبه سوم این جدول را به خود اختصاص داده است.
روسیه نفت و گاز طبیعی را برای بسیاری از نقاط جهان، بهویژه چین و اروپا، تامین میکند. کانادا با استخراج حدود پنج میلیون و 576 هزار بشکه نفت در روز، چهارمین کشور در فهرست تولیدکنندگان برتر نفت جهان است. تولید نفت کانادا در چند سال گذشته بهآرامی، اما پیوسته در حال افزایش بوده است. این کشور در میان کشورهای دارای بزرگترین ذخایر نفت، بیست و دومین رتبه را دارد، اما بزرگترین صادرکننده نفت به ایالاتمتحده است. همچنین در میان مصرفکنندگان برتر نفت قرار دارد و در سال ۲۰۲۳ با دو میلیون و 351 هزار بشکه در روز، در رتبه نهم جای دارد. عراق با تولید روزانه چهار میلیون و 520 هزار بشکه نفت، پنجمین کشور در این فهرست است. عراق همچنین چهارمین ذخایر بزرگ نفت با حدود 145میلیون بشکه را دارد و با 113 هزار و 668 بشکه در روز، چهارمین صادرکننده بزرگ نفت به ایالاتمتحده است. جالب است بدانید، عراق بیست و چهارمین مصرفکننده بزرگ نفت در جهان است. چین با استخراج روزانه حدود چهار میلیون و 111 هزار بشکه نفت، ششمین کشور بزرگ تولیدکننده نفت است. نکته مهم این است که میزان جمعیت و مساحت کل یک کشور ارتباط چندانی با حجم تولید نفت آن ندارد.
عوامل مرتبطتر، تخصص کشور در یافتن و استخراج نفت و همچنین ارتباطات سیاسی آن و قوانین حاکم بر مکانهایی که میتواند و نمیتواند نفت استخراج کند، هستند. هفتمین تولیدکننده بزرگ نفت، امارات متحده عربی است که حدود چهار میلیون و 20 هزار بشکه در روز استخراج میکند. این کشور همچنین دارای پنجمین ذخایر بزرگ نفتی با ۱۱۳ هزار میلیون بشکه تا سال ۲۰۲۲ است. امارات متحده عربی بیست و چهارمین صادرکننده بزرگ نفت به ایالاتمتحده و بیستمین مصرفکننده بزرگ نفت در جهان است. ایران با تولید سه میلیون و 822 هزار بشکه در روز، هشتمین تولیدکننده بزرگ نفت در جهان است. ایران سومین ذخایر بزرگ نفت با 208 میلیون و 600 هزار بشکه را دارد و همچنین دوازدهمین مصرفکننده بزرگ نفت در جهان است. برزیل، نهمین تولیدکننده برتر نفت در فهرست تولیدکنندگان برتر نفت، روزانه سه میلیون و 107 هزار بشکه استخراج میکند.
در میان کشورهای دارای بزرگترین ذخایر نفت، برزیل با 13 میلیون و 424 هزار بشکه، چهاردهمین است. همچنین ششمین صادرکننده بزرگ نفت به ایالاتمتحده و هشتمین کشور در فهرست کشورهایی است که بیشترین نفت را مصرف میکنند. دهمین تولیدکننده بزرگ نفت، کویت است. این کشور آسیای غربی بین سالهای ۲۰۱۶ تا ۲۰۲۲، نوسانات زیادی را در نرخ تولید نفت خود تجربه کرد. در سال ۲۰۱۶، کویت روزانه سه میلیون و 270 هزار بشکه نفت تولید میکرد، درحالیکه این رقم در سال ۲۰۲۰ به دو میلیون و 357 هزار بشکه در روز رسید. تا سال ۲۰۲۲، این نرخ دوباره به سه میلیون و 280 هزار بشکه در روز افزایش یافت. نفت ۶۰ درصد از تولید ناخالص داخلی کویت و کمی بیش از ۹۵ درصد درآمد صادراتی آن را شامل میشود.
فرصتها و چالشها
یکی از بزرگترین مزیتهای ایران در بازار جهانی انرژی، ذخایر عظیم نفت و گاز است. ایران سهم زیادی از ذخایر اثباتشده نفت خام جهان را دارد که بخش قابلتوجهی از منابع انرژی را شامل میشود؛ این ظرفیت بزرگ در مقایسه با سایر تولیدکنندگان، نقطه قوت ژئواستراتژیک مهمی برای ایران به شمار میآید. فرصت دیگر ایران، بازسازی و توسعه صنعت نفت پس از کاهش تحریمهاست. اگر تحریمهای ایالاتمتحده علیه صنعت نفت ایران لغو یا حداقل تسهیل شود، این کشور میتواند تولید و صادرات نفت خود را افزایش دهد. شواهد حاکی از آن است که حتی بعد از اعمال تحریمها ایران توانسته تولید خود را تا حدود زیادی به قبل از سال ۲۰۱۸ بازگرداند، و در صورت لغو یا کاهش تحریمها امکان افزایش بیشتر وجود دارد.
باز شدن مسیرهای صادراتی به بازارهای بیشتر نیز دیگر فرصت کلیدی است. با رفع محدودیتهای بینالمللی، ایران میتواند نفت خود را نهتنها به چین، بلکه به بازارهای اروپا و هندوستان نیز صادر کند و درآمدهای نفتی خود را بیشازپیش افزایش دهد. این تنوع مشتریان یکی از مهمترین مزیتهایی است که کشورهای دیگر تولیدکننده نفت از آن بهره میبرند. از سوی دیگر، ادغام منابع نفتی و گازی با انرژیهای تجدیدپذیر یکی دیگر از فرصتهای بلندمدت پیشروی این کشور است. ایران ظرفیت بالایی برای تولید انرژی خورشیدی و بادی دارد که میتواند به توسعه پایدار و کاهش اتکا به نفت خام کمک کند، همانطور که بسیاری از کشورهای بزرگ تولیدکننده انرژی به سمت تنوع سبد انرژی حرکت کردهاند.
بزرگترین چالش صنعت نفت ایران تحریمهای بینالمللی است که طی بیش از یک دهه باعث شده دسترسی به فناوریهای مدرن، سرمایهگذاری خارجی و بازارهای جهانی بسیار محدود شود. این تحریمها نهفقط صادرات نفت را محدود کرده، بلکه موجب شده ایران نتواند سرمایهگذاری لازم برای توسعه فناوریهای جدید را جذب کند. تحریمها همچنین باعث شدهاند که ایران برای فروش نفت مجبور به استفاده از شبکههای غیررسمی و روشهای «ناشناسسازی محمولهها» شود که هزینه لجستیک را افزایش داده و سودآوری را کاهش میدهد. یکی دیگر از چالشهای جدی، زیرساختهای نفتی قدیمی است. بسیاری از تاسیسات نفتی ایران به دوران پیش از انقلاب بازمیگردد و بدون سرمایهگذاری گسترده برای نوسازی و بهروزرسانی، انرژی تولیدی از نظر هزینه و کیفیت در مقایسه با رقبای جهانی کمتر رقابتی خواهد بود. وابستگی به یک یا چند مشتری خاص نیز چالش بزرگ دیگر است.
بخش عمدهای از صادرات نفت ایران به چین است، و این سطح تمرکز ریسک اقتصادی را افزایش میدهد؛ زیرا هر تغییری در روابط تجاری با آن کشور میتواند بهسرعت اثرات منفی بر درآمد نفتی ایران بگذارد. چالش دیگری که کمتر مطرح میشود، نداشتن دسترسی به فناوریهای پیشرفته برای استخراج بیشتر از میادین نفتی است. نرخ بازیابی نفت در ایران پایینتر از متوسط جهانی است، زیرا دسترسی به تکنولوژیهای جدید مانند بازیابی پیشرفته (Enhanced Oil Recovery (EOR)) محدود شده است. بدون این فناوریها، بخش زیادی از ذخایر نفتی قابلاستخراج نخواهند بود.
در مقایسه، کشورهای دیگر تولیدکننده نفت مانند عربستان، امارات، آمریکا و روسیه به بازارهای متعدد دسترسی دارند و شرکتهای عظیم نفتی بینالمللی نیز در توسعه میادین آنها مشارکت میکنند. این مشارکتها سرمایه، تکنولوژی و بازار را به همراه دارد که به بهبود بهرهوری، توسعه میادین و کاهش هزینهها کمک میکند. برای نمونه، شرکتهای بزرگ جهانی با شرکتهای نفتی ملی شریک میشوند و بهطور مستقیم در توسعه میادین نقش دارند، اما در ایران به دلیل محدودیتهای حقوقی و تحریمها، قراردادهای مشارکتی واقعی با شرکتهای خارجی بسیار کم بوده و محدود به قراردادهای خدماتی شدهاند.
این تفاوت باعث شده کشورهایی مانند عربستان یا ایالاتمتحده بتوانند تولید و ظرفیت خود را افزایش داده و سهم بیشتری از بازار جهانی به دست آورند، درحالیکه ایران بهرغم منابع عظیم، در افزایش تولید و توسعه فناوری با محدودیت روبهرو است. صنعت نفت ایران ظرفیت بسیار بزرگی دارد، اما چالشهای ساختاری، تحریمهای جهانی، کمبود سرمایهگذاری و فناوری و وابستگی به چند بازار خاص، مانع از بهرهبرداری کامل از این پتانسیل شدهاند. در صورتی که برخی از این محدودیتها -بهویژه تحریمها- رفع شود، ایران میتواند سهم قابلتوجهی از بازار جهانی نفت را بازپس گیرد و نقش مهمتری در انرژی جهان ایفا کند.
