چالش دولت
ایران در نظامهای رتبهبندی جهانی هوش مصنوعی در چه جایگاهی قرار دارد؟
بررسیهای جدید نشان میدهد، ایران با وجود برخی پیشرفتها در شاخصهای جهانی هوش مصنوعی، همچنان در رتبههای پایینتر از میانگین منطقهای قرار دارد؛ بهویژه در حوزه سیاستگذاری، زیرساخت و ظرفیت دیجیتال که از ارکان کلیدی آمادگی دولتها در بهرهبرداری از هوش مصنوعی محسوب میشوند. تحلیل روندها حاکی از آن است که برای کاهش فاصله، ایران نیازمند اصلاحات اساسی در حکمرانی دیجیتال، توسعه زیرساختها و سرمایهگذاری هدفمند در زیستبوم هوش مصنوعی است. همچنین مهمترین نقطهضعف ایران در این ارزیابی، رکن «دولت» است که بهدلیل نبود اسناد راهبردی مشخص در زمینه هوش مصنوعی، پایینترین امتیاز را به خودش اختصاص داده است.
پژوهشگاه ارتباطات و فناوری اطلاعات در گزارشی تحلیلی به بررسی جایگاه ایران در نظامهای رتبهبندی جهانی هوش مصنوعی پرداخته و زوایای مختلف این موقعیت را در مقایسه با دیگر کشورها، بهویژه کشورهای منطقه، واکاوی کرده است.
شاخص آمادگی
شاخص آمادگی هوش مصنوعی دولت (GARI) بر پایه سنجش پذیرش و بهرهبرداری از هوش مصنوعی، درجه بهبود خدمات عمومی، سیاستگذاری و نوآوری شکل گرفته است. فرض اساسی الگو این است که دولتها زمانی میتوانند بهطور موثر از هوش مصنوعی بهرهبرداری کنند که از نظر سیاستگذاری، زیرساختی و نیروی انسانی آمادگی لازم را داشته باشند.
ایران در دستهبندی این شاخص در گروه کشورهای منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا (MENA) قرار گرفته است. عملکرد کشورهای منطقه منا نزدیک به میانگین جهانی است. به رغم وجود شکافهایی که در سراسر منطقه وجود دارد، نتایج قوی در کشورهای پیشرو مانند امارات متحده عربی و عربستان سعودی نشاندهنده ظرفیت روبه رشد منطقه برای نوآوری و توسعه زیرساختهاست.
بر اساس آخرین گزارش منتشرشده، ایران در سال ۲۰۲۴ با امتیاز ۸۸/ ۴۳ از میان ۱۸۸ کشور جهان در رتبه ۹۱ جای دارد که نسبت به سال ۲۰۲۳، سه رتبه بهبود داشته است. تغییر امتیاز هر مولفه از شاخص آمادگی هوش مصنوعی کشور طی سالهای ۲۰۲۴ نشان میدهد که بیشترین روند کاهشی به ترتیب مربوط به زیر شاخصهای «ظرفیت دیجیتال» و «زیرساخت» و بیشترین رشد مربوط به زیر شاخص «دسترسپذیری داده» است. ضعیفترین رکن در سالهای ۲۰۲۳ و ۲۰۲۴ و همچنین بیشترین روند کاهشی در شاخصها در سالهای ۲۰۲۴ نسبت به سال ۲۰۲۳ مربوط به رکن دولت است. به نظر میرسد با توجه به زیرشاخصها، عملکرد ضعیف در این رکن در سال ۲۰۲۳ به دلیل نبود سند مصوب در حوزه مصنوعی باشد.
افت محسوس این شاخص به دلیل ضعف سیاستگذاری، ظرفیت دیجیتال و سازگاری است. ضعف در زیرساختها، موضوعی چالشبرانگیز برای توسعه هوش مصنوعی است و نشان میدهد که ایران برای پیشرفت در هوش مصنوعی نیازمند سیاستگذاری قوی در توسعه زیرساختهای دیجیتال است.
مطابق دادههای مورد بررسی ایران در تمامی شاخصهای آمادگی هوش مصنوعی دولت، نسبت به کشورهای منطقه عملکرد ضعیفتری دارد.
شاخص GAI
شاخص جهانی هوش مصنوعی GAI که از سوی موسسه تورتویز از سال ۲۰۱۹ منتشر میشود، در پنجمین نسخه خود به بررسی وضعیت ۸۳ کشور در سه بعد سرمایهگذاری، نوآوری و پیادهسازی میپردازد. این شاخص ترکیبی از معیارهای مطلق مقیاس و نسبی شدت را برای سنجش ظرفیت کلی کشورها در حوزه هوش مصنوعی و توان آنها نسبت به جمعیت و اقتصاد خود ارائه میدهد. رتبه کلی ایران در ارزیابی ۲۰۲۴ شاخص GAI، رتبه ۶۰ از میان ۸۳ کشور اعلام شده است. بهترین عملکرد در زیررکنهای استراتژی دولت ۴۱، تحقیق ۴۰ و توسعه ۴۴ بوده است. ضعیفترین عملکرد کشور در حوزه سرمایهگذاری تجاری با رتبه ۴۳ و محیط عملیاتی با رتبه ۸۲ است.
جایگاه ایران
طبق این بررسی، عربستان سعودی، دومین کشور منطقه در شاخص آمادگی هوش مصنوعی دولت، سرمایهگذاریهای گستردهای را در هوش مصنوعی انجام میدهد. طرح بلندپروازانه ۱۰۰ میلیارددلاری پروژه Transcendence این کشور با هدف ایجاد مرکز رقابتی جهانی با تقویت تمام جنبههای زنجیره تامین هوش مصنوعی است که در هشتمین اجلاس سرمایهگذاری در آینده (FII) معرفی شد. ساخت مرکز داده، جذب استعدادها و توسعه الگوهای داخلی هوش مصنوعی برخی از پروژههای این طرح کلان هستند. در کشورهای این منطقه، عمان نیز با هدف تقویت تعهد نسبت به پیشبرد پذیرش هوش مصنوعی، برنامه اجرایی هوش مصنوعی خود را در طی سال جاری بهروز کرد.
راهکارهای ارتقا
با توجه به دسترسی بیشتر به دادههای کشور در شاخص آمادگی دولت در هوش مصنوعی، بررسی و تحلیل تغییرات مولفههای این شاخص نشان میدهد که ایران هرچند در برخی بخشها، پیشرفتهایی داشته است، اما همچنان در بسیاری از حوزههای اساسی همچون سیاستگذاری منسجم، اجرای مقررات، سرمایهگذاری، پذیرش فناوریهای نوین و حمایت از نوآوری در بخش خصوصی، با چالشهایی روبهرو است.
نقاط ضعف
نقاط ضعف و چالشهای ایران در شاخص را میتوان چنین بیان کرد:
عدم اجرای موثر سیاستهای ملی در حوزه هوش مصنوعی (نداشتن برنامه عملیاتی ملی)
عدم تصویب و اجرای نظامها و قوانین تنظیمگری داده و هوش مصنوعی
ضعف در توسعه زیرساختهای ارتباطی و پردازشی
نبود سیاستها و اقدامات حمایتی هدفمند و موثر برای توسعه پایدار زیستبوم هوش مصنوعی
افزایش فاصله با کشورهای پیشرو در منطقه
تحریمهای بینالمللی و محدودیت دسترسی به تجهیزات
ازاینرو، برای بهبود شرایط و افزایش رقابت با کشورهای پیشرو در حوزه هوش مصنوعی، باید اصلاحات اساسی در حوزههای حکمرانی و سیاستگذاری، توسعه زیرساخت و ارتقای مهارت نیروی انسانی در کشورمان انجام شود. گزارش بهطور خلاصه تاکید میکند که ضعف سیاستگذاری، نبود چارچوبهای قانونی و فقدان برنامهریزی ملی منسجم از جمله چالشهای اصلی ایران در مسیر توسعه هوش مصنوعی است. توسعه زیرساختهای دیجیتال و ظرفیتسازی در بدنه دولت، از نیازهای فوری در کشورمان بهشمار میرود.
