شهروندان در غیاب «مکانهای تابآور دربرابر حملات» چگونه از خود محافظت کنند؟
مختصات فضای امن
راضیه احقاقی : رعایت اصول پدافند غیرعامل در شهرسازی و ساختمانها باعث میشود که احتمال خطرات جانی و مالی در زمان بحرانهای طبیعی و غیرطبیعی نظیر جنگ به حداقل رسیده و در عینحال فعالیتهای ضروری در شهر در زمان بحران به شکل بیوقفهای ادامه یابد، با اینوجود بهنظر میرسد که شهرهای بزرگی نظیر تهران در مقابل جنگ تابآوری کاملی ندارند.
در دوره جنگ 12روزه در خرداد امسال این نقص شهرهای کشور عیان شد و امروز در جنگ فعلی(جنگ اسفند) شهر و شهروندان با چالشهای این عدمآمادگی روبهرو هستند. شهری همانند تهران بهعنوان پایتخت ایران، پناهگاههای چندانی ندارد و مکانهای دومنظورهای که قابلیت سریع برای تبدیلشدن به پناهگاه را دارند نیز در شهر تعریف و اجرایی نشدهاند. این موضوع نشان از غفلت طولانیمدت نسبت به اجرای قوانین «پدافند غیرعامل» در بخش ساختمان و شهرسازی دارد، با اینوجود در همین وضعیت نیز آموزش صحیح به شهروندان درخصوص لزوم پناهگیری در نقاط امن ساختمانها میتواند جان آنها را در مقابل خطرات حمله هوایی حفظ کند، در حالیکه ایستگاههای مترو، پارکینگهای منفی با بیش از یک درب ورود و خروج بهدلیل قرارگیری در عمق زمین قابلیت بهکارگیری بهعنوان پناهگاه را دارند، اگر شهروندی در زمان حمله هوایی زیر یک میز در مجاورت ستون میانی ساختمان (نقطه امن ساختمان) نیز قرار گیرد به احتمال قوی از حمله هوایی و خسارات ناشی از آن شامل موج انفجار، ترکشهای جانبی و ریزش آوار جان سالم بهدر میبرد.
طرز پناهگیری در زمان بحران
هجده روز از جنگ رمضان در کشور میگذرد و در این زمان شهرهای مختلف کشور آماج حملات هوایی رژیم صهیونیستی و آمریکا قرار دارند، مطابق آخرین دادههای رسمی دولت در این زمان حدود 43هزار واحد مسکونی در 17 استان کشور از این حملات هوایی آسیبدیدهاند که در نزدیک به هزار مورد از آنها میزان خسارت به حدی است که باید ساختمان تخریب و مجدد ساخته شود. این خانهها هریک محل سکون خانوادههایی بوده و احتمالا در بخشی از آنها نیز شهروندانی سکونت داشتهاند که بهدلیل شدت حملات مجروح شده و در برخی موارد حتی جان خود را از دست دادهاند، اگرچه احتمال بروز خسارت جانی و مالی در هر بحران طبیعی و غیرطبیعی وجود دارد، اما رعایت قوانین «پدافند غیرعامل در طراحی شهری» میتوانست به حفظ جان مردم در این زمان کمک کند، فارغ از این موضوع اگر شهروندان در همین زمان بهدرستی با لزوم «پناهگیری» و چگونگی آن آشنا باشند و آموزشهای لازم را در اینخصوص دریافت کردهباشند، در همین وضعیت احتمال کاهش خسارات جانی و مالی وجود دارد. این درحالی است که بررسیها نشان از آن دارد که تعداد محدودی از شهروندان با اصول پدافند غیرعامل و پناهگیری در زمان جنگ آشنایی کامل داشته و حتی اگر نکاتی در این زمینه در روزهای اخیر خوانده یا شنیده باشند نیز بهدلیل آشنایی کامل با زوایای مختلف و اهمیت آن، اقدامی در این راستا انجام نمیدهند. «دنیایاقتصاد» در گزارشی با عنوان «رفتارشناسی مردم در جنگ» به بررسی دادههای نظرسنجی با 100 شهروند تهرانی پرداخت که مطابق با دادههای این «نظرسنجی» تعداد محدودی از شهروندان نسبت به پناهگیری در زمان بحران اقدام میکنند. «عدمآشنایی با نقاط امن داخلی آپارتمانها»، «بهصدا درنیامدن آژیر هشدار پیش از حمله هوایی»، «عدماطلاع از میزان اثرگذاری پناهگیری در حفظ جان در زمان اصابت موشک و بمب» و کنجکاوی برای «رصد رد دود و حرکت جنگندهها» از عوامل اصلی کمتوجهی به پناهگیری در زمان حملات هوایی است.
«دنیایاقتصاد» در زمان جنگ 12روزه (خرداد ماه امسال) با انتشار گزارشهای متعددی تلاش کرد تا در آموزش نقاط امن واحدهای مسکونی و شناسایی پناهگاههای امن برای شهروندان دخیل باشد. در جنگ فعلی نیز تلاش گروه مسکن و شهری روزنامه «دنیایاقتصاد» انتشار گزارشهای تخصصی در این زمینه با هدف آشنایی شهروندان با اصول ایمنی برای حفظ جان خود در زمان بحران انسانساز فعلی یعنی جنگ بودهاست.
تفاوت «فضای امن» و «پناهگاه»
شهری در مقابل بحرانهای طبیعی و غیرطبیعی تابآور است که با درنظرگرفتن نکات ایمنی برای هرگونه بحرانی طراحیشده باشد. درواقع در اصول شهرسازی در دنیا موضوعات مربوط به ایمنی در زمان بحرانهای طبیعی نظیر جنگ، زلزله، فرونشست، سیل و... و همچنین بحرانهای غیرطبیعی نظیر جنگ درنظر گرفتهمیشود. این موضوع در اصول شهرسازی کشورهایی که سالهاست در آنها جنگی بهوقوع نپیوسته نیز به شکل جاری وجود دارد. رعایت حریم نقاط حساس از مناطق مسکونی، مدارس و بیمارستانها از جمله اقدامات اولیه برای کاهش خطر و خسارت در زمان وقوع جنگ بهشمار میرود. در عینحال پایداری هر ساختمان و بهرهمندبودن از نقاط ایمن برای پناهگیری در زمان بحران از دیگر موضوعاتی است که در مقررات ملی ساختمان برآن تاکید میشود و درواقع لازمالاجرا است. رعایت نکات و اصول مطرح در این زمینه در بخش شهرسازی و در ادامه ساختمانها گامی مهم در حفظ ایمنی شهروندان بهشمار میرود.
در مبحث 21 مقررات ملی ساختمان ویرایش دوم آمده است که در طراحی شهرها، در راستای حفظ جان مردم، تداوم بیوقفه فعالیتهای ضروری و کاهش آسیبپذیری شهرها لازم است که در احداث ساختمانها الزامات «پدافند غیرعامل» رعایت شود. این الزامات بسته به نوع ساختمان، کم و کیف و استاندارد متفاوتی دارد. «پدافند غیرعامل» عبارت است از مجموعه اقدامات غیرمسلحانهای که بهکارگیری آنها موجب افزایش بازدارندگی، کاهش آسیبپذیری، ارتقای پایداری ملی، تداوم فعالیتهای ضروری و تسهیل مدیریت بحران دربرابر تهدیدها و اقدامات نظامی دشمن میشود.
در ویرایش دوم از مبحث مقررات ملی ساختمان برای پناهگیری در زمان حمله هوایی دو گزینه «پناهگاه» و «نقاط امن» معرفی شدهاست. مطابق این دستورالعمل «فضای امن» به فضایی اطلاق میشود که درمقابل اثرات بارهای ناشی از انفجار کمتر در معرض خطر قرارگرفته و نسبت به سایر فضاهای ساختمان از ایمنی و مقاومت بیشتری برخوردار باشد. فضای امن حتیالمقدور باید بهصورت دو یا چند منظوره مورد بهرهبرداری قرار گیرد، اما «پناهگاه» فضایی است که از ویژگیهای مشخص بهرهمند بوده بهنحویکه حتی درصورت اصابت مستقیم بمب و موشک به آن نقطه نیز جان انسانها به احتمال زیادی در امان میماند.
در مقررات ملی ساختمان مشخصات دقیقی برای «پناهگاه» معرفی شدهاست؛ پناهگاه مکان بستهای است که بهخاطر طراحی تخصصی و کاربری خاص در مقابل انواع تهدیدها نسبت به ساختمانهای متعارف از درجه حفاظت بهمراتب بالاتری برخوردار است و امنیت جانی و روانی بیشتری را برای افراد فراهم میکند. پناهگاه مکانی برای اسکان موقت شهروندان شمرده میشود و اگر در زمان حمله هوایی در پناهگاه باشید، حتی اگر محل پناهگیری شما مورد حمله مستقیم نیز قرار گیرد به احتمال قریببهیقین جان سالم بهدر میبرید. لزوم حفظ ایمنی در زمان حمله هوایی در پناهگاهها باعث میشود که این مکانها در فاصله 10 تا 30 متر پایینتر از زمین احداث شوند. البته پناهگاه باید دارای ویژگیهای دیگری نیز باشد، از جمله آنکه فاقد پنجره بوده، مسیر ورود و خروج هوا در آن قابلاطمینان باشد و بیش از یک درب ورود و خروج داشتهباشد. در عینحال درب ورود و خروج آن بهنحوی باشد که از ورود آوار ممانعت کند، برخورداری از امکاناتی نظیر سرویس بهداشتی در زمره مهمترین ویژگیهای پناهگاهها است. پناهگاهها باید مجهز بهفروشگاه زیرزمینی باشند و اتصال پناهگاههای اختصاصی در ساختمانهای مسکونی به شبکه مترو ضروری است. سرانه فضای پناهگاه برای هر نفر ۲.۵مترمربع است، پناهگاه باید حداقل فاصله ۵۰۰متری با گسل و حداکثر فاصله هزارمتری با پهنه مسکونی داشتهباشد. حداقل فاصله هزارمتری با مراکز مستعد هدف دشمن مثل نظامی، صنعتی و اداری از دیگر ضروریات مختصات پناهگاهها است.
اما در جنگ کنونی که پیش از وقوع حمله هوایی هشداری داده نمیشود و در عینحال پناهگاههای محدودی نیز در شهر وجود دارد، شهروندان برای حفظ جان خود باید با «نقاط امن» ساختمانها آشنا باشند، «پناهگیری» در این نقاط امن نیز به میزان قابلتوجهی خطرات جانی را کاهش میدهد. هر ساختمانی نقاط امنی دارد که پناهگیری در آن میتواند جان افراد را از خطراتی نظیر ترکشهای ثانویه، موج انفجار و فروریزش آوار محافظت میکند.
عمده ساختمانهای چند طبقه در شهرها به شکل اسکلت فولادی یا بتنآرمه اجرا شدهاند. اگر ساختمانی که در آن قرار دارید از نوع بتنآرمه با دیوار بتنآرمه باشد، قرارگرفتن در کنار دیوار بتن آرمهای که از پنجره فاصله دارد، بهترین گزینه برای پناهگیری است، اما در ساختمانهای با اسکلت فلزی یا ساختمان اسکلت بتنآرمه بدون دیوار بتنآرمه، ستونهای میانی ساختمان اولویت اصلی برای پناهگیری هستند. اگر در واحد مسکونی ستون میانی پیدا نشد، ستون محیطی که پنجرهای در نزدیکی خود ندارد گزینه مناسب برای پناهگیری است. برای امنترشدن موقعیت پناهگیری بهتر است که به میزی در مجاورت این ستون پناه برد تا در صورت ریزش بخشی از ساختمان، جان افراد در مقابل آوار نیز در امان باشد.
آموزش صحیح و کافی در این زمینهها به شهروندان باعث میشود که آنها بتوانند در زمان وقوع بحران واکنشی دقیق و درست از خود نشان دهند که این موضوع در حفظ جان آنها بهشدت اثرگذار است.
سازمان بهداشت جهانی نیز توصیههای خود برای پناهگیری در زمان بحران در 3مرحله معرفی کرده که شامل «هشدار»، «فرار» و «پنهان شدن» میشود. در زمان حمله هوایی در ابتدا به آرامش خود مسلط باشید، در سریعترین زمان به نقطهای امن بروید. در این میان از وورد به مسیرهای شلوغ خودداری کنید. نسبت به آنچه میبینید و میشنوید هوشیار باشید و در نقطهای امن پناه گیرید.
اما اگر در زمان حمله هوایی در خیابان بودید از خودرو پیاده شده و در نقطهای امن نظیر جوی آب، زیر خودرویی که خنک شده و دور از شیشهها پناه گیرید. در هنگام پناهگیری در این نقاط از دست خود برای ایجاد ایمنی در ناحیه سر و گردن استفاده کنید تا ترکشهای احتمالی به این نقاط حساس اصابت نکند.
