رقابت و رفاقت در حاکمیت اکوسیستمی
چالشهای حاکمیت اکوسیستمی
یکی از دلایل اصلی شکست در ایجاد، توسعه و بهویژه تداوم اکوسیستمها، حاکمیت ناکارآمد آنهاست. از آنجا که ماهیت اکوسیستمها در طول زمان تغییر میکند، چالشهای حاکمیتی آنها نیز بسته به مرحله تکامل اکوسیستمی متفاوت است. برای تبیین این چالشها، میتوان از مدل چرخه عمر FACE استفاده کرد که ترکیبی از حروف اول مراحل شکلگیری (Formation)، شتابگیری (Acceleration)، تلفیق (Consolidation)، و توانگستری (Exit or Energization) است. در این مدل، هشت چالش اصلی حاکمیت اکوسیستمی در نظر گرفته میشود.
مرحله شکلگیری
۱- چالش تطبیق (Matching challenge): نخستین چالش در شکلگیری یک اکوسیستم، شناسایی بازیگرانی است که میتوانند به تحقق پیشنهاد ارزشی آن کمک کنند و همراستاسازی و تطبیق منافع با یکدیگر را شکل دهند. از آنجا که هیچ بازیگری معمولا شناخت کاملی از تمامی شرکای بالقوه ندارد، این فرآیند اغلب تدریجی، تکرارشونده و اکتشافی است. تمرکز این چالش بر یافتن ترکیب مناسب بازیگران است.
2- چالش کنشگر مسلط (Alpha animal challenge): حتی پس از شناسایی و گردآوری بازیگران کلیدی، معمولا چند بازیگر تمایل دارند نقش رهبری اکوسیستم را بر عهده بگیرند. با این حال، اکوسیستمها تنها در صورتی پایدار میمانند که یک هماهنگساز نقش هدایت را بر عهده داشته باشد. در این مرحله، چالش اصلی پذیرش نقشها و تمرکز رهبری سازمانی است. پذیرش این نکته که همه بازیگران نمیتوانند هماهنگساز باشند، دارای اهمیت اساسی است.
مرحله شتابگیری
۳- چالش دسترسی (Access challenge): با رشد اکوسیستم، توسعههای آتی در آن، به ورود بازیگران جدید وابسته میشود. این مساله نیازمند تعریف قواعد روشن برای دسترسی است. ورود بازیگران جدید، بهویژه رقبا، میتواند توازن قدرت میان بازیگران موجود را تغییر دهد. این چالش ناظر بر طراحی دروازههای ورود به اکوسیستم است.
۴- چالش اجماع (Consensus challenge): در مسیر رشد اکوسیستم، لازم است قواعد مشترک مرتبط با تعامل، دسترسی و مشارکت تعریف شود و مورد توافق قرار گیرد. با تقویت موقعیت و قدرت برخی از بازیگران، نفوذ دیگران کاهش مییابد و دستیابی به اجماع دشوارتر میشود. تفاوت این چالش با چالش دسترسی در آن است که تمرکز آن نه بر «چه کسی وارد اکوسیستم میشود» است، بلکه بر «چگونه قواعد بازی پذیرفته شوند» قرار دارد.
مرحله تلفیق
۵- چالش مصلحت فردی یا منافع شخصی (Self-interest challenge): با آغاز تثبیت وضعیت اکوسیستم، توجه بازیگران از رشد کلی اکوسیستم به ارزیابی منافع فردی خود بازمیگردد. درحالیکه در مرحله رشد، تمرکز بر بزرگتر کردن کیک ارزش بود، در این مرحله پرسش اصلی این است که آیا ادامه حضور در اکوسیستم با استراتژی هر بازیگر همراستا است یا خیر. این چالش ماهیت ذهنی و راهبردی دارد و به انگیزه بازیگران برای ماندن در اکوسیستم مربوط میشود.
۶- چالش منافع (Benefit challenge): همزمان، مساله توزیع عینی ارزش و سود به موضوعی مناقشهبرانگیز تبدیل میشود. در این مرحله باید قواعد مشخصی درباره تقسیم درآمد، سود، داده یا دسترسی به مشتریان تعریف شود. این چالش ماهیتی اقتصادی و عینی دارد. به اختصار، چالش قبلی تحت عنوان مصلحت فردی به همراستایی استراتژیک بازیگران مربوط است، درحالیکه چالش منافع به نحوه توزیع ارزش و سود میان آنها بازمیگردد.
مرحله خروج یا توانگستری
۷- چالش اولویت (Priority challenge): در این مرحله، بازیگران باید تصمیم بگیرند که آیا اکوسیستم به پایان عمر خود رسیده یا ارزش احیا یا بازآفرینی دارد. از آنجا که اولویتها و افقهای زمانی بازیگران متفاوت است، ممکن است همه آنها تمایلی به ادامه مسیر نداشته باشند. این چالش ماهیتی راهبردی و زمانمحور دارد.
۸- چالش تعهد (Commitment challenge): در نهایت، سطح تعهد واقعی بازیگران آشکار میشود. برخی اکوسیستم را صرفا بستری موقت برای یادگیری و توسعه قابلیتها میدانند، درحالیکه برخی دیگر به ماندگاری و سرمایهگذاری بلندمدت متعهد هستند. این تفاوت در میزان تعهد میتواند آینده اکوسیستم را تعیین کند.
هشت چالش حاکمیت اکوسیستمی در اپل
اکوسیستم شرکت اپل نمونهای شاخص از چگونگی شکلگیری، رشد، تثبیت و بازآفرینی یک اکوسیستم دیجیتال تحت حاکمیت متمرکز است. در مرحله شکلگیری، اپل با معرفی گوشی آیفون و برنامه اپاستور با چالش تطبیق مواجه بود؛ یعنی شناسایی توسعهدهندگانی که حاضر باشند روی پلتفرم جدیدی سرمایهگذاری کنند. همزمان، چالش کنشگر مسلط نیز وجود داشت: اپل از ابتدا جایگاه خود را بهعنوان تنها هماهنگساز تثبیت کرد و اجازه نداد بازیگران دیگر نقش رهبری اکوسیستم را مطالبه کنند. در مرحله شتابگیری، با رشد سریع اپاستور، چالش دسترسی مطرح شد. اپل ناچار بود تعیین کند چه کسی میتواند تحت چه شرایطی وارد اکوسیستم شود. این مساله به طراحی قواعد سختگیرانه بررسی ورود اپلیکیشنها انجامید. بهتبع آن، چالش اجماع نیز بروز کرد. بسیاری از توسعهدهندگان با قوانین اپل (از جمله درصد کمیسیون) موافق نبودند، اما به دلیل قدرت مرکزی در اکوسیستم، ناچار به پذیرش قواعد شدند. با بلوغ اکوسیستم، اپل وارد مرحله تلفیق شد. در این مرحله، چالش مصلحت فردی خود را به این گونه نشان داد که برخی توسعهدهندگان شروع به پرسش و بررسی درباره همراستایی بلندمدت حضور در اکوسیستم اپل با استراتژیهای خود کردند. همزمان، چالش منافع بهصورت عینیتر بروز یافت: اختلاف بر سر نحوه توزیع درآمد، مالکیت دادهها و دسترسی به مشتریان، به منازعات حقوقی و حتی خروج برخی بازیگران منجر شد.
در نهایت، در مرحله خروج یا توانگستری، اپل با چالش اولویت مواجه شد. شرکت اپل در حال بررسی حفظ مدل فعلی اپاستور یا بازآفرینی آن است. تغییرات در سیاستهای حریم خصوصی و پرداخت، نشانه تلاش برای بازتنظیم اکوسیستم است به گونهای که بازآفرینی در مدل فعلی شکل بگیرد. در این نقطه، چالش تعهد نیز به این صورت آشکار شد که برخی بازیگران اکوسیستم همچنان متعهد به ماندن و تطبیق هستند و در عین حال، برخی دیگر بهدنبال کاهش وابستگی یا مهاجرت به اکوسیستمهای جایگزین هستند.
منبع: Board Foundation
