۸۰درصد از ۸میلیارد تن پلاستیک تولیدشده درجهان، بدون بازیافت رها شده است؛
خفگی اقیانوسها با هجوم خاموش ریزپلاستیک
تهدیدی آرام، پراکنده و اغلب نادیدهگرفتهشده، در حال تضعیف توان اقیانوسهاست؛ تهدیدی به نام ریزپلاستیک. پژوهشی جدید که در نشریه علمی Journal of Hazardous Materials: Plastics منتشر شده، از زاویهای کمتر دیدهشده به بحران محیطزیست نگاه میکند. این مطالعه هشدار میدهد که ریزپلاستیکها نهتنها زیستبومهای دریایی را آلوده میکنند، بلکه بهطور مستقیم توان اقیانوسها برای جذب دیاکسیدکربن را کاهش میدهند؛ فرآیندی که ستون فقرات تنظیم دمای زمین به شمار میرود. اگر اقیانوسها را ریههای سیاره بدانیم، ریزپلاستیکها همان ذراتی هستند که بهآرامی این ریهها را پر میکنند و نفس زمین را به شماره میاندازند.
ریزپلاستیکها، ذراتی کوچکتر از پنج میلیمتر، امروز به یکی از فراگیرترین اشکال آلودگی در جهان تبدیل شدهاند. آنها از تجزیه پلاستیکهای بزرگتر یا تولید مستقیم در محصولات صنعتی و مصرفی بهوجود میآیند و تقریبا هیچ مرزی نمیشناسند. از اعماق اقیانوسها گرفته تا رودخانهها و منابع آب شیرین، از خاک و هوا تا یخهای قطبی و حتی در بدن انسان، رد پای این ذرات دیده میشود. این فراگیری، ریزپلاستیکها را از یک معضل محلی به بحرانی جهانی تبدیل کرده است؛ بحرانی که پیامدهای آن تنها به آلودگی بصری یا آسیب به حیات وحش محدود نمیشود.
پیوند مغفول پلاستیک و اقلیم
به گفته پژوهشگران این مطالعه، با وجود تمرکز جهانی بر تغییرات اقلیمی، نقش ریزپلاستیکها در این بحران تا حد زیادی نادیده گرفته شده است. دکتر احسانالله عبیدالله، استاد دانشگاه شارجه و نویسنده مسوول این تحقیق، تاکید میکند: «تغییرات اقلیمی و آلودگی پلاستیکی دو چالش بزرگ محیطزیستی هستند که در نقاطی بهشدت به هم گره خوردهاند. ریزپلاستیکها بر فرآیندهای زیستی و شیمیایی اقیانوس اثر میگذارند، چرخه کربن را مختل و حتی خودشان به انتشار گازهای گلخانهای کمک میکنند.» این مطالعه حاصل همکاری پژوهشگرانی از چین، هنگکنگ، پاکستان و امارات متحده عربی است و تلاش دارد تصویری جامع از این پیوند پنهان ارائه دهد. نویسندگان، با بررسی دهها پژوهش علمی، نشان میدهند که چگونه ذراتی بهظاهر بیاهمیت میتوانند یکی از کلیدیترین سازوکارهای طبیعی مهار گرمایش جهانی را تضعیف کنند.
ضربه به قلب چرخه کربن
اقیانوسها بزرگترین مخزن طبیعی کربن روی زمین هستند. یکی از مهمترین ابزارهای آنها برای جذب دیاکسیدکربن، فرآیندی موسوم به «پمپ زیستی کربن» است. در این چرخه، فیتوپلانکتونها (موجودات ریز گیاهی) دیاکسیدکربن را از جو جذب میکنند و با فتوسنتز، آن را به ماده آلی تبدیل میکنند. سپس، با مرگ یا خوردهشدن توسط زئوپلانکتونها، این کربن به لایههای عمیقتر اقیانوس منتقل میشود و برای مدتهای طولانی از چرخه جو خارج میماند. پژوهش جدید نشان میدهد که ریزپلاستیکها این موتور طبیعی را مختل میکنند. حضور این ذرات در آب، توان فتوسنتز فیتوپلانکتونها را کاهش و متابولیسم زئوپلانکتونها را دچار اختلال میکند. در نتیجه، میزان کربنی که به اعماق اقیانوس منتقل میشود کاهش مییابد و دیاکسیدکربن بیشتری در جو باقی میماند؛ وضعیتی که به تشدید گرمایش جهانی میانجامد. دکتر عبیدالله هشدار میدهد که این اختلالها در کوتاهمدت شاید محسوس نباشند، اما در مقیاس جهانی و بلندمدت میتوانند پیامدهایی جبرانناپذیر داشته باشند؛ از افزایش دمای آب اقیانوسها و اسیدیشدن آنها گرفته تا کاهش تنوع زیستی و تهدید امنیت غذاییمیلیونها انسان.
زیستبومی روی پلاستیک
یکی دیگر از ابعاد نگرانکننده این بحران، پدیدهای موسوم به «پلاستیسفر» است؛ جامعهای از میکروارگانیسمها که روی سطح ریزپلاستیکها شکل میگیرد. این میکروبها بخشی از چرخههای زیستی مهم مانند چرخه کربن و نیتروژن هستند، اما پژوهشگران هشدار میدهند که فعالیت آنها روی پلاستیک میتواند به تولید گازهای گلخانهای منجر شود. به بیان دیگر، ریزپلاستیکها تنها یک عامل فیزیکی مخرب نیستند؛ آنها بستری برای شکلگیری فرآیندهای زیستی جدیدی فراهم میکنند که پیامدهای اقلیمی دارند. افزون بر این، تجزیه تدریجی پلاستیکها در محیطهای آبی با آزادسازی گازهای گلخانهای همراه است؛ اثری که تاکنون کمتر در محاسبات اقلیمی مورد توجه قرار گرفته است.
نعمتی که به نقمت بدل شد
پلاستیکها بهدلیل ارزانی، دوام و انعطافپذیری، نقشی کلیدی در زندگی مدرن ایفا میکنند. از بستهبندی مواد غذایی و تجهیزات پزشکی گرفته تا زیرساختهای شهری، حملونقل، الکترونیک و صنعت، حضور پلاستیک همهجا احساس میشود. اما همین ویژگیها باعث شده پلاستیکها به یکی از ماندگارترین آلایندههای تاریخ بشر تبدیل شوند. بر اساس گزارش سازمان ملل در سال ۲۰۲۵، تولید جهانی پلاستیک سالانه از ۴۰۰میلیون تن فراتر رفته است.
نیمی از این حجم صرفا برای تولید محصولات یکبار مصرف طراحی شده و کمتر از ۱۰ درصد آن بازیافت میشود. اگر روند کنونی ادامه یابد، تولید پلاستیک تا سال ۲۰۶۰ میتواند سه برابر شود. آمارهای جهانی نشان میدهد از بیش از ۸میلیارد تن پلاستیکی که تاکنون در جهان تولید شده، حدود ۸۰ درصد آن سرنوشتی خارج از چرخه بازیافت داشته و یا در طبیعت رها شده یا در محلهای دفن زباله انباشته شده است.
زنگ خطری برای سیاستگذاران
نویسندگان این مطالعه تاکید میکنند که نمیتوان آلودگی پلاستیک و تغییرات اقلیمی را جدا از هم دید. به باور آنها، هر سیاست اقلیمی که نقش ریزپلاستیکها را نادیده بگیرد، ناقص خواهد بود. آنها از دولتها و نهادهای بینالمللی میخواهند چارچوبهای حکمرانی یکپارچهای تدوین کنند که همزمان به کاهش تولید پلاستیک، بهبود مدیریت پسماند و مهار گرمایش جهانی بپردازد. پژوهشگران همچنین خواستار بازنگری در اهداف توسعه پایدار سازمان ملل هستند. به گفته آنها، پلاستیکها تنها با یک شاخص کلی در این اهداف دیده شدهاند، درحالیکه خطرات ریزپلاستیکها بسیار گستردهتر و پیچیدهتر است.
نبردی سرنوشتساز
پیام این پژوهش روشن و در عین حال نگرانکننده است. ریزپلاستیکها تهدیدی پرسر و صدا نیستند؛ نه انفجاری دارند و نه فاجعهای ناگهانی ایجاد میکنند. آنها آرام، تدریجی و بیوقفه عمل میکنند و درست به همین دلیل، خطرناکترند. اگر اقیانوسها آخرین خط دفاعی زمین در برابر گرمایش جهانی باشند، ریزپلاستیکها در حال فرسایش این خط دفاعی از دروناند.
دکتر عبیدالله میگوید: «گام بعدی ما، اندازهگیری دقیق اثر ریزپلاستیکها بر اقلیم و ارائه راهحلهای عملی است. این فقط یک مساله محیطزیستی نیست؛ چالشی جهانی برای آینده توسعه، امنیت غذایی و زیستپذیری زمین است.» شاید بحران اقلیمی برای بسیاری با تصویر دودکشها، سوختهای فسیلی و جنگلهای در حال سوختن معنا شود. اما این پژوهش یادآوری میکند که تهدید میتواند بسیار کوچکتر، نامرئیتر و در عین حال عمیقتر باشد. آینده زمین، نهتنها به کاهش انتشار کربن، بلکه به مهار آلودگیهایی گره خورده که نفس اقیانوسها را به شماره میاندازد.
