رشد جهانی تولید در پساکرونا

 تصویر تولید جهان پس از پاندمی منتشر شد و شواهد اولیه از رشد مناسب بخش صنعت در دوماه ژانویه و فوریه ۲۰۲۲ حکایت دارد؛ این یعنی صنعت بالاخره توانست از بیماری فراگیر کرونا سبقت بگیرد. به‌رغم این موفقیت، اما چشم‌‌‌انداز تولید جهان شفاف نیست. گزارش سازمان توسعه صنعتی ملل متحد (یونیدو) نشان می‌دهد که در دوماه ابتدایی سال ۲۰۲۲ میلادی جهان با رشد صنعتی مناسبی روبه‌رو شده، به طوری که تولیدات صنعتی جهان در ماه ژانویه ۶/ ۳‌درصد و در فوریه ۱/ ۵درصد رشد کرده است.

تبعات جنگ اوکراین اما قطعا در ماه‌‌‌های آتی دامان صنایع را خواهد گرفت و بر شاخص تولیدات صنعتی جهان اثر منفی خواهد گذاشت. طبق گزارش یونیدو (UNIDO)، تا انتهای سال ۲۰۲۱ بخش صنعت از ناحیه جنگ‌‌‌های تجاری آمریکا و چین، اتحادیه اروپا و آمریکا و... یا مسائل پاندمی و بیماری فراگیر کرونا ضربه دیده بود. شوک‌‌‌های پیاپی در فاصله سال‌های ۲۰۱۹ تا ۲۰۲۱ موجب شده بود تا صنایعی نظیر خودرو، نفت و گاز و پتروشیمی یا صنایع معدنی متحمل فشارهای بی‌‌‌شماری شوند. عبور از کرونا که با فراگیر شدن واکسیناسیون در جهان ممکن شد، این امیدواری را به وجود آورد که صنعت دوباره می‌‌‌تواند به روزهای رونق خود بازگردد. رشد بخش صنعت در دوماه ابتدایی ۲۰۲۲ مهر تاییدی بر چیرگی صنایع بر پاندمی بوده است. روند تولید محصولات صنعتی در ۱۱رشته‌فعالیت مختلف هم شاهد دیگر رشد تولیدات صنعتی جهان در این مدت است. شاخص یونیدو در دوماه ابتدایی سال ۲۰۲۲ نسبت به مدت مشابه سال قبل رشد داشته است. در این دوره زمانی به‌جز رشد بالا در آمریکای‌شمالی، برخی از بخش‌‌‌های آسیا-اقیانوسیه و نیز اتحادیه اروپا بیشترین جهش تولید را تجربه کرده‌‌‌اند. اما چین رشد معمول خود را ادامه داده است. افزایش تولیدات صنعتی چین طی دوماه ابتدایی سال با شدت کمتری نسبت به باقی مناطق جهان رقم خورده است.

تصویر ۱۱رشته‌فعالیت صنعتی اصلی در ماه‌‌‌های ژانویه و فوریه ۲۰۲۲ نشان می‌دهد که عمده بخش‌‌‌های تولیدی با افزایش تیراژ در این مدت روبه‌رو شده‌‌‌اند؛ هرچند هنوز نرخ رشد تولید بخش خودروسازی، قطعه‌‌‌سازی و حمل‌ونقل منفی است و به دلیل افت محسوس تولید نسبت به مدت مشابه سال قبل، کماکان از روزهای اوج خود در سال ۲۰۱۸ دور مانده است. براین مبنا می‌‌‌توان صنعت خودرو را با توجه به وضعیتی که برای زنجیره تامین آن در چین و سایر مناطق مهم جهان رخ داده است، بزرگ‌ترین بازنده عصر پساکرونا لقب داد. البته بخش دارو نیز با توجه به کاهش تقاضا برای دارو و واکسن و افت چشمگیر بیماری کرونا در جهان سطحی از کاهش رشد را نسبت به رشد این بخش در فوریه ۲۰۲۱ تجربه کرده است. از آن سو در بین این ۱۱رشته فعالیت صنعتی، بخش‌های کامپیوتر، الکترونیک و صنایع اوپتیکی نسبت به سایر صنایع رشد بالاتری را تجربه کرده‌اند و حتی در مقایسه با فوریه ۲۰۲۱ در جایگاه بالاتری قرار دارند. شاهد دیگر وضعیت مناسب این صنعت، رشد بالاتر این بخش در بین ۱۱رشته‌فعالیت صنعتی است که با توجه به سطح فناوری بالاتری که این بخش دارد، این رشد تولید عجیب نیست.

بررسی بیشتر گزارش‌‌‌های «یونیدو» نشان می‌دهد، در ژانویه ۲۰۲۲ میزان رشد بخش صنعت در مناطق مختلف جهان چندان بالا نبوده، اما در فوریه رشد تولید صنعتی جهان شدت گرفته و تا انتهای این ماه به نقطه بالایی رسیده است. با این حال، گزارش یونیدو پیش‌بینی کرده است که با توجه به آغاز جنگ اوکراین در اواخر فوریه ۲۰۲۲، موجی از عدم‌تعادل فضای صنعت را در برگیرد. دلیل این موضوع، همان است که پیش‌تر هم در گزارش‌‌‌های بانک‌جهانی، فائو یا صندوق بین‌المللی پول مورد تاکید قرار گرفته است. در واقع هرچه جنگ شدت گیرد (جنگ از انتهای فوریه ۲۰۲۲ شروع شده و بیش از ۱۰۰روز است ادامه دارد و زمان پایان آن نیز مشخص نیست)، اثر عمیق‌‌‌تری بر بازار انرژی، مواد اولیه و فلزات اساسی، غذا و مایحتاج خوراکی و چیزهایی از این دست خواهد داشت.

«یونیدو» پیش‌بینی می‌کند، با توجه به رشدی که در دوماه نخست سال ۲۰۲۲ تجربه شده، شاخص تولیدات صنعتی جهان احتمالا در فصل اول ۲۰۲۲ رشد مثبت را تجربه کند؛ هرچند بعید نیست در سومین ماه از سال ۲۰۲۲ که مربوط به دوره پس از شروع جنگ اوکراین بوده، تولید جهان کاهش یابد و رشد بخش صنعت محدود شود.

فعلا تا زمان انتشار گزارش‌‌‌های شاخص تولیدات صنعتی جهان در مارس ۲۰۲۲ از سوی «یونیدو»، نمی‌‌‌توان با اطمینان از افول رشد تولید در جهان خبر داد، اما طبق برآورد نهادهای جهانی از سطح گرانی‌‌‌های تحمیل‌شده به اقتصاد جهان بر اثر تحریم روسیه، صنایع مختلف احتمالا کمی کاهش تولید خواهند داشت. گران‌شدن مواد اولیه به‌ویژه فلزات اساسی، رشد بهای گندم و روغن در کنار اوج‌‌‌گیری قیمت نفت احتمالا سبب خواهد شد تا بخش‌‌‌هایی نظیر خودروسازی که هم‌‌‌اینک از ضربات پاندمی بر زنجیره تامین جهانی آسیب دیده‌‌‌اند، بازهم تحت فشار قرار گیرند. به نظر می‌رسد هرچه جنگ شدت گیرد، کاهش تولید و افت عرضه در بخش خودرو تمدید خواهد شد. ضمن اینکه این بخش هم‌‌‌اکنون با چالش تامین قطعات الکترونیکی روبه‌روست. از آن سو آنچه قابل تصور است، شدت‌گرفتن تورم تولید در صنایع مختلف است. اثر این جنگ از طریق کمبود فولاد در بازار جهانی به صنعت خودرو و شبکه تامین‌‌‌کنندگان این بخش تحمیل می‌شود. از آنجا که وضع بیش از ۵هزار تحریم بر بخش‌‌‌های مختلف اقتصاد روسیه، به‌ویژه سه بخش نفت و انرژی، معدن و فلزات اساسی و نیز کشاورزی و غذا دامنه دیرپا و گسترده‌‌‌ای داشته و تا سال‌ها ادامه خواهد داشت، سایر صنایع جهان از این وضعیت ضربه خواهند دید. در واقع تولیدکنندگان محصولاتی مانند کشتی، قایق و قطار؛ غذا و محصولات خوراکی و نیز مواد و محصولات شیمیایی، نفتی و پلاستیکی از گرانی نفت، گندم، مواد اولیه و فلزات ضربه خواهند دید.

ضربه جنگ در حالی پس از پشت سر گذاشتن پاندمی، پیکره بخش تولید را خواهد لرزاند که پیش از پاندمی، زنجیره تامین جهانی از ناحیه جنگ‌‌‌های تجاری، حمایت‌‌‌گرایی و مسائلی نظیر اختلافات منطقه‌‌‌ای ضربه دیده بود. گزارش «یونیدو» از شاخص تولیدات صنعتی جهان در پایان سال ۲۰۲۱ گویای حد بالایی از ناامنی پیش‌‌‌روی تولیدکنندگان جهان بود.

تولید صنعتی در ژانویه ۲۰۲۲

در نخستین ماه سال، رشد شاخص تولیدات صنعتی جهان چندان بالا نبود و به کمتر از ۴درصد محدود شد. شاخص جهانی تولید که با استفاده از داده‌‌‌های ۷۰کشور برتر جهان در زمینه صنعت تهیه می‌شود، در ژانویه ۲۰۲۲ نرخ رشد تولید جهان را معادل ۶/ ۳درصد نشان می‌دهد. به نظر می‌رسد اثر همه‌گیری کووید-۱۹ بر صنعت بیش از پیش کمرنگ شده است، در حالی که اختلالات مداوم در زنجیره تامین جهانی مواد و محصولات مختلف اصلی‌‌‌ترین تهدید برای ثبات تولید در جهان است. علاوه بر این، اقتصاد جهانی به دلیل کمبود عرضه اقلام انرژی و اختلال بیشتر در تجارت سایر کالاها، در ماه‌‌‌های آینده چالش‌‌‌هایی جدی خواهد داشت که احتمالا خود را در قالب تورم بروز دهد. این پیامدی است ناشی از درگیری‌‌‌ها در اوکراین که نه‌تنها معکوس‌شدن روند صعودی تولید را امکان‌‌‌پذیر ساخته، بلکه دستاوردهای اخیر ناشی از شکست پاندمی را از بین می‌‌‌برد. در این ماه، چین و منطقه آسیا-اقیانوسیه رشد به‌نسبت بهتری را در مقایسه با سایر مناطق جهان تجربه کرده‌‌‌اند. کمترین رشد نیز متعلق به آمریکای جنوبی بوده که در نتیجه عقبگرد بخش تولید برزیل بروز کرده، ضمن اینکه اروپای صنعتی رشد چندانی نداشته است. در بین کشورهای با نرخ رشد بالا، پس از چین؛ ترکیه، هند و تایلند بوده‌‌‌اند که در ژانویه ۲۰۲۲ وضعیت مناسبی را در شاخص تولیدات صنعتی «یونیدو» به ثبت رسانده‌‌‌اند. در این ماه عمدتا رشد تولید در صنایعی رقم خورده است که سطح بالاتری از تکنولوژی را داشته‌‌‌اند. این رشد عمدتا در چین و کشورهای توسعه‌‌‌یافته رخ داده و کشورهای در حال توسعه در این حوزه، چندان سربلند نبوده‌‌‌اند. رشد صنایع با فناوری بالا، صنایع با فناوری متوسط و پایین و نیز صنایع با سطح فناوری پایین به ترتیب معادل ۱/ ۵، ۷/ ۱ و ۷/ ۳درصد بوده است.

«یونیدو» در گزارش خود تاکید کرده است، بسیاری از صنایع با فناوری متوسط یا بالا و پیشرفته مانند داروسازی، رایانه، محصولات الکترونیکی و نوری و همچنین ماشین‌‌‌آلات، با نرخ رشد نسبتا بالایی نسبت به سال گذشته به فعالیت مشغول بوده‌‌‌اند.

وضعیت صنعت در فوریه ۲۰۲۲

در این ماه، تمام مناطق جهان، هم نسبت به فوریه ۲۰۲۱ و هم نسبت به ژانویه ۲۰۲۲، جهش تولید داشته‌‌‌اند.  این موضوع در نتیجه کمرنگ شدن اثر کرونا بر صنایع و کسب‌وکارهاست. بهترین وضعیت نیز به جز آمریکای شمالی در بخش بزرگی از آسیا و اقیانوسیه رخ داده است. طبق گزارش «یونیدو»، در این ماه در قاره آسیا عملکرد ترکیه، فیلیپین و ویتنام بسیار خوب بوده است؛ گرچه سرجمع عملکرد کشورهای ساکن آمریکای شمالی به رشد ۶/ ۷درصدی نسبت به مدت مشابه سال قبل منتج شده که رقم قابل‌توجهی است. چین هم بالاترین نرخ رشد خود از سپتامبر سال گذشته را با افزایش تولید ۳/ ۵درصدی گزارش کرده است. دیگر مناطق صنعتی در آسیا و اقیانوسیه و همچنین بخش‌‌‌های صنعتی اروپا نرخ رشد محدودی در سطح ۵/ ۳‌درصد را گزارش کرده‌‌‌اند. از آن سو تولیدات صنعتی در آمریکای لاتین ۱/ ۳‌درصد رشد کرد که در این جهش، نقش آرژانتین و مکزیک پررنگ بوده است. البته برزیل کماکان با کاهش تولید صنعتی روبه‌روست.

داده‌‌‌های مربوط به صنایع در ۱۱گروه مختلف نشان می‌دهد، صنایع دارای سطح فناوری بالاتر، رشد بالاتری را نسبت به سایر بخش‌‌‌ها تجربه کرده و در فوریه، ۳/ ۶‌درصد افزایش تولید داشته‌اند؛ این امر یعنی موتور پیشران تولید جهان صنایعی هستند که با سرعت بیشتری فناوری را در تولید خود به کار گرفته‌‌‌اند. پس از این بخش هم صنایع با فناوری پایین قرار دارند که با افزایش ۶/ ۵درصدی تولید طی فوریه۲۰۲۲ روبه‌رو شده‌‌‌اند. در مقابل، صنایع دارای فناوری متوسط رشد نسبتا کمتری معادل ۹/ ۲‌درصد را گزارش کرده‌‌‌اند. تولید خودرو یکی از بخش‌های دارای فناوری بالاست که همچنان با کمبود مواد خام و کالاهای موردنیاز تولید مواجه است. در حال حاضر تنها صنعت باقی‌مانده در محدوده منفی همین بخش است که رشدی معادل ۱/ ۳‌درصد منفی را به ثبت رسانده است. با این حال، بسیاری از دیگر صنایع با فناوری متوسط، بالا و پیشرفته از جمله داروسازی، رایانه، محصولات الکترونیکی و نوری و همچنین ماشین‌‌‌آلات، به ثبت نرخ‌های رشد نسبتا بالا ادامه می‌دهند.  رشد بسیار اندک بخش فلزات اساسی نیز که برخلاف روند صعودی قیمت‌ها در بازار جهانی است، احتمالا در نتیجه تعطیلی برخی کارخانه‌های تولید در اوکراین و افت تولید و صادرات از روسیه حادث شده است. رشد قابل‌توجهی که در صنعت ساخت محصولات فلزی حادث شده، از جمله نکات قابل تامل در گزارش فوریه ۲۰۲۲ «یونیدو» است.