بحران انرژی، پکن را به مسکو نزدیکتر میکند
نوبت ملاقات پوتین
گروه آنلاین روزنامه دنیای اقتصاد- محمد امین مکرمی: سفر ولادیمیر پوتین به پکن فقط یک دیدار تشریفاتی میان دو متحد قدیمی نیست؛ این سفر نشانهای از تغییرات عمیق در نظم ژئوپلیتیک و انرژی جهان است.
در شرایطی که روابط چین و آمریکاپس از دیدار اخیر دونالد ترامپ و شی جینپینگ به مرحلهای از تنش کنترلشده وارد شده، پکن تلاش میکند نشان دهد که نزدیکی با واشنگتن به معنای فاصله گرفتن از مسکو نخواهد بود. به همین دلیل، تنها چند روز پس از سفر ترامپ به پکن، کرملین از سفر پوتین به چین خبر داد؛ پیامی روشن درباره تداوم شراکت «بدون محدودیت» میان دو قدرت شرقی.
این دیدار در مقطعی حساس انجام میشود؛ زمانی که جنگهای اخیرآمریکا در خاورمیانه، بهویژه علیه ایران و همچنین در ونزوئلا، نگرانیهای امنیت انرژی چین را افزایش داده است. پکن اکنون بیش از گذشته به این نتیجه رسیده که وابستگی سنگین به مسیرهای دریایی، بهخصوص تنگه هرمز، میتواند به یک نقطه ضعف راهبردی تبدیل شود. همین مسأله باعث شده روسیه برای چین اهمیتی فراتر از یک شریک سیاسی پیدا کند؛ روسیه حالا به یک بیمه ژئوپلیتیک برای امنیت انرژی چین تبدیل شده است.
براساس گزارش اکونومیست، مهمترین هدف پوتین از این سفر، احیای پروژه خط لوله عظیم «قدرت سیبری ۲» است؛ پروژهای که قرار است سالانه ۵۰ میلیارد مترمکعب گاز روسیه را از طریق مغولستان به شمال چین منتقل کند. روسیه پس از جنگ اوکراین بخش بزرگی از بازار گاز اروپا را از دست داده و اکنون به شدت نیازمند یافتن مشتری جایگزین است. با این حال، چین تاکنون در مذاکرات، سختگیرانه عمل کرده و بر سر قیمت، حجم صادرات و شرایط قرارداد امتیاز زیادی از مسکو خواسته است.
تغییر شرایط ژئوپلیتیک اما ممکن است معادله را عوض کند. بسته شدن تنگه هرمز و نااطمینانی در خاورمیانه باعث شده چین به واردات زمینی انرژی علاقه بیشتری نشان دهد. در حال حاضر حدود ۹۰ درصد واردات نفت چین از مسیر دریا انجام میشود و بخش عمدهای از آن نیز از خاورمیانه میآید. هرگونه بحران در این منطقه میتواند اقتصاد چین را با شوک انرژی روبهرو کند. در چنین فضایی، گاز روسیه برای پکن نه فقط ارزانتر، بلکه امنتر هم به نظر میرسد.
از زاویه روسیه نیز این پروژه یک ضرورت حیاتی است. اقتصاد روسیه در سالهای اخیر بیش از هر زمان دیگری به چین وابسته شده است. حجم تجارت دوجانبه دو کشور طی پنج سال گذشته حدود ۵۵ درصد افزایش یافته و به ۲۲۸ میلیارد دلار رسیده است. روسیه اکنون بخش مهمی از صادرات انرژی، مواد معدنی و محصولات کشاورزی خود را به چین میفروشد و در مقابل به واردات کالاهای صنعتی، خودرو و تجهیزات الکترونیکی چینی وابسته شده است.
اما رابطه دو کشور صرفا اقتصادی نیست. جنگ اوکراین موجب شده همکاریهای نظامی و فناوری میان پکن و مسکو نیز عمیقتر شود. چین اگرچه ارسال مستقیم سلاح به روسیه را رد میکند، اما بسیاری از کالاهای صادراتی این کشور کاربرد دوگانه دارند و در صنایع نظامی روسیه استفاده میشوند. روسیه نیز در مقابل، تجربیات جنگ اوکراین، فناوری پهپادی و برخی دانشهای نظامی حساس را در اختیارچین قرار میدهد؛ حوزههایی که برای ارتش چین در رقابت با آمریکااهمیت زیادی دارند.
در واقع، توازن قدرت میان دو کشور نسبت به گذشته تغییر کرده است. تا چند سال پیش روسیه شریک قدرتمندتر نظامی محسوب میشد و چین بیشتر در نقش خریدار ظاهر میشد. اما اکنون فشار تحریمهای غرب و انزوای مسکو باعث شده کرملین به حمایت اقتصادی چین نیازمندترشود. این وابستگی، دست پکن را برای گرفتن امتیازهای بیشتر باز کرده است؛ از قراردادهای انرژی ارزانتر گرفته تا دسترسی به فناوریهای حساس روسی.
در سوی دیگر، آمریکا همچنان امیدوار است بتواند با نزدیک شدن به روسیه، نوعی «نیکسون معکوس» علیه چین ایجاد کند؛ یعنی همان الگویی که در دهه ۱۹۷۰ برای دور کردن چین از شوروی به کار رفت. با این حال، شرایط فعلی جهان تفاوت زیادی با آن دوران دارد. امروز چین بزرگترین شریک تجاری روسیه است و دو کشور در برابر فشار مشترک غرب، منافع راهبردی مشترکی پیدا کردهاند. همین موضوع باعث شده احتمال فاصله گرفتن مسکو از پکن بسیار ضعیف به نظر برسد.
با وجود همه این نزدیکیها، رابطه چین و روسیه همچنان خالی از بیاعتمادی نیست. پکن نمیخواهد بیش از حد به یک تامینکننده انرژی وابسته شود و روسیه نیز نگران تبدیل شدن به شریک ضعیفتردر این اتحاد است. به همین دلیل، حتی اگر در سفر پوتین توافق نهایی درباره خط لوله امضا نشود، روند کلی نشان میدهد که دو کشور به سمت وابستگی متقابل بیشتر حرکت میکنند.
دیدار پوتین و شی جینپینگ بیش از آنکه درباره یک خط لوله یاقرارداد اقتصادی باشد، نمایانگر شکلگیری تدریجی بلوکی است که میخواهد در برابر نظم تحت سلطه آمریکا ایستادگی کند. بحرانهای خاورمیانه، جنگ اوکراین و رقابت فزاینده واشنگتن و پکن، همگی در حال سوق دادن چین و روسیه به سمت همکاری عمیقتر هستند؛ همکاریای که میتواند آینده بازار جهانی انرژی و موازنه قدرت جهانی را تغییر دهد./
