دولت چین ۶ دهه برای تسلط بر عناصر خاکی کمیاب برنامهریزی کرده است
سلطه اژدها بر منابع استراتژیک
عناصر نادر خاکی و اقلام ساختهشده از آنها بهطور گسترده در طیف وسیعی از کاربردهای نظامی و غیرنظامی، از خودروها تا جتهای جنگنده، استفاده میشوند. موقعیت چین بهعنوان بزرگترین تامینکننده، به این کشور اهرم بسیار قدرتمندی بر تولید و رهبری در فناوریهای انرژی پاک مانند خودروهای الکتریکی و توربینهای بادی داده است. شرکتهای سراسر جهان به صادرات عناصر نادر خاکی این کشور وابسته هستند.
محوریت چین در عناصر نادر خاکی نه اتفاقی بلکه نتیجه دههها برنامهریزی و سرمایهگذاری داخلی و خارجی بوده که اغلب از بالاترین سطوح حزب و دولت چین هدایت شده است. در اوایل دهه۱۹۷۰، ارتش آزادیبخش خلق یک برنامه تحقیقاتی کمتر شناختهشده را برای توسعه کاربردهای نظامی احتمالی عناصر نادر خاکی آغاز کرد. دنگ شیائوپینگ در دهه ۱۹۸۰ و ۱۹۹۰ با ون جیابائو، یک ژئولوژیست که بعدها بهعنوان نخست وزیر چین از سال ۲۰۰۳ تا ۲۰۱۳ خدمت کرد، به پیشبرد پیشرفت عناصر نادر خاکی در چین ادامه داد. تحت رهبری «ون»، چین یک شبکه پراکنده از شرکتهای عمدتا خصوصی را به یک بازوی تحت کنترل شدید دولت چین تبدیل کرد. «ون» معادنی را که توسط قاچاقچیان اداره میشدند تعطیل و آلودگیهای شدید این صنعت را پاکسازی کرد.
در سال۲۰۱۹، هفت سال پس از آغاز رهبری شی جینپینگ در چین، او عناصر نادر خاکی را «منبع استراتژیک مهمی» توصیف کرد. شی همچنین سال گذشته نشان داد که مایل است از عناصر نادر خاکی بهعنوان یک مانع در زنجیرههای تامین جهانی و یک ابزار قدرتمند در جنگ تجاری چین با ترامپ استفاده کند. در ماه آوریل و دوباره در ماه اکتبر (۲۰۲۵)، چین مقررات صادرات جدیدی را تصویب کرد که به این کشور اجازه میداد صادرات عناصر نادر خاکی را متوقف و ترامپ را وادار به کاهش تعرفهها کند. از زمان تحریم نفت اعراب در اواخر سال۱۹۷۳ و اوایل سال۱۹۷۴، ایالات متحده تجربه از دست دادن شدید دسترسی به مواد معدنی حیاتی را نداشته است. در حالی که تحریم نفت بر یک سوم عرضه جهانی نفت تاثیر گذاشت، چین ۹۰درصد از عناصر نادر خاکی جهان را تولید میکند.
نقش اولیه ارتش چین
صنعت عناصر نادر خاکی چین در یک عملیات نظامی بیش از ۵۰ سال پیش در بحبوحه هرج و مرج انقلاب فرهنگی به پیشرفت چشمگیری دست یافت.«گارد سرخ» مائو بیشتر مدارس و دانشگاهها را بهطور کامل تعطیل کرده بود. به نظر میرسید زمان برای یک پیشرفت تکنولوژیک بسیار نامناسب و ناممکن باشد. پدر این صنعت، ژو گوانگشیان، مردی بلندقد و لاغر از شهر «شائوشینگ» در نزدیکی شانگهای بود. او عاشق بازی «گو»، یک بازی رومیزی باستانی چینی بود و رمانهای هنرهای رزمی را میبلعید.
کمی پس از جنگ جهانی دوم، «ژو» مدرک دکترا در شیمی از دانشگاه کلمبیا دریافت کرد. او به کشورش بازگشت تا در دانشگاه پکن تدریس و تحقیق کند.«ژو» روش جدیدی برای فرآوری اورانیوم کشف کرد، که منجربه پیشرفت قابل توجهی در تلاشهای چین برای ساخت بمب اتمی شد و صد البته ضامن نقش او در آینده در عناصر نادر خاکی بود. سپس، مانند بسیاری از روشنفکران، «ژو» در طول انقلاب فرهنگی زندانی شد. اما در سال ۱۹۷۱ از نظر سیاسی بازپروری شد و به دانشگاه پکن بازگشت. ارتش آزادیبخش خلق کاری برای او داشت: «روش جدیدی برای خالصسازی نمونههای خالص از فلزات نادر خاکی اختراع کنید.»
ارتش چین میخواست این نمونهها را برای آزمایش با لیزرهای میدان جنگ استفاده کند. خالصسازی عناصر نادر خاکی بسیار دشوار است. شیمیدانان اولیه آنها را بهدلیل دشواری جدا کردنشان از یکدیگر، نه بهدلیل دشواری یافتن آنها، «نادر» نام گذاشتند. در دانشگاه پکن، ژو و همسرش (که یک مهندس شیمی توانمند بود)، خود را در یک آزمایشگاه محصور کردند. آنها یک پیشرفت انقلابی داشتند: عناصر نادر خاکی میتوانستند با استفاده از اسید هیدروکلریک ارزان قیمت و مخازن پلاستیکی ارزان قیمت که به هم وصل شده بودند، خالصسازی شوند. ژو خطوط تولید اول خود را در باوتو و در یک کارخانه شیمیایی در شانگهای نصب کرد و شروع به آموزش مهندسان از سراسر چین کرد.
به قدرت رسیدن دنگ شیائوپینگ
پس از مرگ مائو، دنگ با یک برنامه اقتصادی که بر علم و فناوری تاکید داشت و فنگ یی، معاون نخست وزیر را برای نظارت بر آن در سال ۱۹۷۸ منصوب کرد، قدرت را تثبیت کرد. فنگ با همراهی گروهی از دانشمندان و مهندسان به باوتو سفر کرد تا صنعت عناصر نادر خاکی را بازرسی کند. در یک برنامه پنج ساله تدوین شده توسط دنگ و فنگ، که دوره ۱۹۸۱ تا ۱۹۸۵ را پوشش میداد، آمده بود که چین «تولید فلزات نادر خاکی را افزایش دهد». در دهه۱۹۸۰، بیش از ۱۰۰شهر و دهکده در سراسر چین کارخانههای خالصسازی عناصر نادر خاکی ساختند، بسیاری از آنها دولتی بودند و کنترلهای آلودگی کمی داشتند. تا سال ۱۹۸۶، چین بزرگترین تولید کننده عناصر نادر خاکی در جهان بود. کارخانههای خارجی نیز برخی از روشهای ژو را پذیرفتند و البته هیچ حق امتیازی نیز پرداخت نکردند؛ زیرا او اختراعات خود را ثبت نکرده بود. در آن زمان، عناصر نادر خاکی در تولیدات دارای فناوری نسبتا پایین برای تقویت فولاد یا خالصسازی نفت و صیقل دادن شیشه استفاده میشدند.
اما در آزمایشگاههای میشیگان و ژاپن، مهندسان شروع به کشف روشهایی برای تبدیل فلزات نادر خاکی به اقلام بسیار قدرتمند کردند. عناصر نادر خاکی در حال تبدیل شدن به بخش مهمی از تولید پیشرفته و ایجاد دنیای مدرن رایانهها، تلفنهای هوشمند و خودروها بودند. در سال ۱۹۸۳، مهندسان در جنرال موتورز و شرکت ژاپنی «سومیتومو اسپشیال متالز» هرکدام اعلام کردند که اقلام قوی نادر خاکی توسعه دادهاند. این اقلام در موتورهای الکتریکی در خودروسازی و فراتر از آن مورد استفاده قرار گرفتند.
در اواخر سپتامبر ۲۰۱۰، تعدادی از قدرتمندترین مدیران صنعت عناصر نادر خاکی چین به یک اتاق کنفرانس در وزارت بازرگانی چین، احضار شدند. چین در حال مقابله با ژاپن در مورد جزایر مسکونی نشده شمال تایوان بود. یک مقام ارشد در وزارتخانه دستورات خود را به مدیران داد: صادرات عناصر نادر خاکی به ژاپن (بزرگترین بازار آنها) ممنوع است. صادرات اضافی به سایر کشورهایی که ممکن است برای انتقال منابع به ژاپن استفاده شوند، مجاز نیست. این تحریم هرگز بهطور رسمی اعلام نشد، اما پس از دو ماه، دولت ژاپن را مجبور به مصالحه بر مساله قلمرو کرد. البته این تحریم همچنین یک ضعف پکن را نیز آشکار کرد. گروههای جنایتکار چینی که حدود نیمی از تولید عناصر نادر خاکی چین را کنترل میکردند، در طول تحریم، عناصر نادر خاکی را به ژاپن قاچاق میکردند. ون دستور انجام عملیات پلیسی برای متلاشی کردن این گروهها را صادر کرد.
نیروهای امنیتی به معادن غیرقانونی حمله کردند و آنها را تحت کنترل مستقیم پکن قرار دادند. بعد از ۱۵ سال مشخص است که تحریم ژاپن یک نقطه عطف برای صنعت عناصر نادر خاکی چین بود. پکن یاد گرفت که چگونه از این کنترل برای مجبور کردن شرکای ژئوپلیتیک و تجاری خود به تسلیم شدن استفاده کند. امروزه چین در حال تلاش برای تثبیت جایگاه خود بهعنوان پیشرو در زمینه عناصر نادر است و بیش از هر کشور دیگری، تکنسینها و محققان آموزشدیده پرورش میدهد. ۳۹ دانشگاه در چین برنامههای آموزشی در زمینه عناصر نادر ارائه میدهند. این در حالی است که ایالات متحده و اروپا چنین برنامههایی ندارند. چین مصمم است از رهبریاش در حوزه فناوری حراست کند. پکن بیشتر صادرات تجهیزات پردازش عناصر نادر را متوقف کرده است. همچنین پاسپورت تکنسینهای عناصر نادر را برای جلوگیری از ترک کشور با اطلاعات ارزشمندشان از آنها گرفته است.
