پزشکیان: از میز مذاکره کنار نخواهیم کشید؛
چرخش ژئوپلیتیک در عصر فشار
معاون موسسه ایراس به «دنیای اقتصاد» پاسخ داد؛ آیا مرزهای شمالی، راه تنفس اقتصاد ایران در محاصره دریایی است؟
سعیده سادات فهری: در شرایطی که محدودیت‌های دریایی در جنوب ایران، ضرورت بازنگری در مسیرهای تجاری و ترانزیتی کشور را بیش از گذشته برجسته کرده است، ظرفیت‌های اقتصادی و ژئوپلیتیک کشورهای آسیای مرکزی و قفقاز در شمال ایران بار دیگر مورد توجه قرار گرفته‌اند. همزمان با سفر مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور به ترکمنستان و شرکت در اجلاس کشورهای مشترک المنافع و دیدار با پوتین و سران اوراسیا بار دیگر ظرفیت همسایگان شمالی ایران محل بحث واقع شده است.
محمود شوری، معاون موسسه ایران و اوراسیا(ایراس) در گفت‌گو با روزنامه «دنیای اقتصاد» با تاکید بر اهمیت راهبردی کشورهای آسیای مرکزی و قفقاز برای ایران، توسعه زیرساخت‌های حمل‌ونقل، تقویت دیپلماسی اقتصادی و تسهیل مبادلات تجاری با این کشورها را ضروری می‌داند. به گفته این کارشناس مسائل روسیه، هدف از گسترش همکاری با این کشورها، نباید جایگزین مسیرهای جنوبی باشد، بلکه تنوع‌بخشی به مسیرهای تجاری و کاهش آسیب‌پذیری اقتصاد ایران در برابر بحران‌های احتمالی باید در نظر گرفته شود.
***
با توجه به ظرفیت‌های اقتصادی کشورهای آسیای مرکزی و قفقاز و فرصت‌های مغفول‌مانده ایران در این منطقه، در شرایط تداوم محدودیت‌های دریایی در جنوب، این کشورها تازه می‌توانند به کاهش فشارهای اقتصادی بر ایران کمک کنند؟
مرزهای شمالی ایران در شرایط کنونی، از منظر ژئوپلیتیک و اقتصادی اهمیت بیشتری یافته‌اند؛ بااین‌حال، نمی‌توان از تغییر مرکز ثقل ژئوپلیتیک کشور از جنوب به شمال سخن گفت. اساسا ظرفیت‌های تجاری و ترانزیتی مرزهای شمالی با بنادر جنوبی ایران قابل مقایسه نیست. در حال حاضر، سهم محدودی از تجارت خارجی و ترانزیت کشور از مسیرهای شمالی انجام می‌شود و بخش عمده این مبادلات همچنان به بنادر جنوبی وابسته است. با وجود این، در شرایطی که ایران با محاصره و محدودیت‌های دریایی مواجه است، کشورهای حوزه آسیای مرکزی و قفقاز اهمیت بیشتری پیدا می‌کنند.
نکته مهم آن است که این منطقه همواره برای ایران سرشار از فرصت‌های اقتصادی بوده، اما کشورمان، با وجود ظرفیت‌های قابل‌توجه موجود، نتوانسته است به‌طور کامل از این فرصت‌ها در راستای توسعه اقتصادی بهره‌برداری کند. توافق تجاری ایران با اتحادیه اقتصادی اوراسیا نمونه‌ای از این فرصت‌هاست که می‌تواند زمینه‌ساز گسترش مبادلات اقتصادی کشور باشد. افزون بر این، برخورداری از مرزهای آبی و زمینی مشترک با کشورهای این منطقه و همسایگی با قدرتی مانند روسیه، مزیت‌های مهمی برای ایران ایجاد کرده است. کشورهای آسیای مرکزی و قفقاز نیز از ظرفیت‌های قابل‌توجهی برخوردارند که می‌توانند در شرایط دشوار کنونی به کمک اقتصاد ایران بیایند.
برای توسعه مسیرهای حمل‌ونقل و تسهیل مبادلات تجاری با کشورهای آسیای مرکزی و قفقاز چه اقداماتی باید در اولویت قرار گیرد؟
بهره‌گیری از این ظرفیت‌ها مستلزم توسعه زیرساخت‌های حمل‌ونقل و تقویت دیپلماسی اقتصادی است. یکی از حلقه‌های مفقوده در این زمینه، محدودیت زیرساخت‌ها و نبود تنوع کافی در مسیرهای ترانزیتی است؛ به‌گونه‌ای که امکانات موجود در برخی موارد پاسخگوی نیازهای کشور، به‌ویژه در شرایط بحرانی، نیست. در کنار این مساله، گسترش تعاملات دیپلماتیک و تسهیل روابط تجاری با کشورهای منطقه نیز ضرورتی انکارناپذیر است.
آیا مسیرهای شمالی ظرفیت جایگزین شدن با مسیرهای جنوبی را دارند؟
باید توجه داشت که مسیرهای ارتباطی آسیای مرکزی، با وجود اهمیت و کارکردهای خود، ظرفیت محدودی برای پوشش تمام نیازهای تجاری و ترانزیتی ایران دارند. این مسیرها می‌توانند بخشی از نیازهای کشور را تامین کنند، اما جایگزینی کامل آنها با مسیرهای جنوبی واقع‌بینانه نیست. ازاین‌رو، ضروری است ایران از شرایط کنونی برای تقویت روابط اقتصادی با کشورهای شمالی و تسهیل مبادلات تجاری با آنها استفاده کند. در عین حال، نباید انتظار داشت که مسیرهای شمالی بتوانند تمامی نیازهای اقتصادی کشور را پوشش دهند. بخش مهمی از تجارت خارجی ایران، به‌ویژه صادرات انرژی، از طریق بنادر جنوبی انجام می‌شود. حتی مسیرهای جایگزین از جمله همکاری با روسیه نیز با محدودیت‌هایی روبه‌رو هستند؛ چرا که روسیه خود در حوزه صادرات با چالش‌هایی مواجه است و در مقاطعی به دنبال یافتن مسیرهای جایگزین برای انتقال محصولات خود بوده است. افزون بر این، بسیاری از کالاهای صادراتی ایران برای انتقال به بازارهای مختلف به حمل‌ونقل دریایی نیاز دارند.
مسیرهای شمالی تا چه اندازه می‌توانند نیازهای وارداتی ایران را در شرایط محدودیت دریایی در جنوب تامین کنند؟
در حوزه واردات نیز بخشی از نیازهای کشور به کالاهای اساسی مربوط می‌شود که تامین همه آنها از کشورهای آسیای مرکزی و قفقاز امکان‌پذیر نیست؛ یا دست‌کم، در برخی موارد هزینه تامین آنها از این مسیرها به‌مراتب بیشتر خواهد بود. حتی دسترسی زمینی به چین نیز هزینه‌بر است و در شرایط کنونی، افزایش هزینه‌های حمل‌ونقل می‌تواند فشار بیشتری بر اقتصاد ایران وارد کند.
با توجه به ظرفیت‌های محدود کشورهای شمالی در تامین نیازهای ایران، چگونه می‌توان ضمن حفظ نقش مسیرهای جنوبی، از همکاری با کشورهای آسیای مرکزی و قفقاز برای تنوع‌بخشی به تجارت خارجی و کاهش آسیب‌پذیری اقتصادی کشور بهره گرفت؟
نباید مساله همکاری با کشورهای شمالی را صرفا از منظر جایگزینی مسیرهای جنوبی بررسی کرد. این کشورها به‌خودی‌خود شرکای مهمی برای ایران محسوب می‌شوند و ظرفیت‌های متنوعی در حوزه‌های اقتصادی دارند. برای نمونه، روسیه و برخی کشورهای منطقه در تامین غلات، نهاده‌های کشاورزی و دامی و همچنین محصولات چوبی از توانمندی‌های قابل‌توجهی برخوردارند. بااین‌حال، در مقایسه با حجم و تنوع کالاهای مورد نیاز ایران، تنها بخشی از نیازهای کشور را می‌توان از این منطقه تامین کرد.
در واقع اگرچه مسیرهای شمالی نمی‌توانند جایگزین کاملی برای مسیرهای جنوبی باشند، این واقعیت از اهمیت راهبردی گسترش همکاری با کشورهای آسیای مرکزی و قفقاز نمی‌کاهد. این کشورها به دلیل موقعیت جغرافیایی، ظرفیت‌های اقتصادی و امکان توسعه ارتباطات تجاری، شرکای مهمی برای ایران به شمار می‌روند. ازاین‌رو، توسعه زیرساخت‌ها، تقویت دیپلماسی اقتصادی و تسهیل مبادلات تجاری با این کشورها باید به‌عنوان بخشی از راهبرد بلندمدت ایران دنبال شود؛ راهبردی که هدف آن نه جایگزینی کامل مسیرهای جنوبی، بلکه تنوع‌بخشی به مسیرهای تجاری و کاهش آسیب‌پذیری اقتصاد کشور در برابر بحران‌های احتمالی است.
از میز مذاکره کنار نخواهیم کشید
