هشدار ناظران نسبت به ارسال پیام «تشتت» به واشنگتن و تل‌آویو
بازی تندروها با کارت استیضاح
علیرضا کاظمی‌مقدم: درحالی‌که دستگاه دیپلماسی ایران در یکی از حساس‌ترین برهه‌های تاریخی خود، مدیریت تنش‌های منطقه‌ای و بین‌المللی را دنبال می‌کند، از مجلس شورای اسلامی خبر می‌رسد که سکاندار وزارت امور خارجه با چالش جدی داخلی روبه‌رو شده است. ثبت درخواست استیضاح سیدعباس عراقچی در سامانه مجلس، آن هم در شرایطی که او به تازگی از سفر پرحاشیه نیویورک بازگشته، نشان‌دهنده شکاف میان بخشی از بدنه پارلمان و تیم سیاست خارجی دولت چهاردهم است. این اقدام که توسط طیف موسوم به تندرویان هدایت می‌شود، پرسش‌های جدی را درباره انسجام داخلی در مواجهه با تهدیدهای خارجی به همراه داشته است. روز سه‌شنبه محمد رشیدی، عضو هیات‌رئیسه مجلس شورای اسلامی، درگفت‌وگو با خبرگزاری تسنیم اظهار کرد که استیضاح آقای عراقچی، وزیر امور خارجه در سامانه ثبت شده، اما هنوز به هیات‌رئیسه ارجاع نشده است. وی در ادامه گفت که ظاهرا یکی از نمایندگان این درخواست را ثبت کرده، اما تا این لحظه به صورت رسمی در دستور کار صحن علنی قرار نگرفته است.
«پالس ضعف» یا اتهام «خودسری»؟
محور اصلی اعتراضات نمایندگان مخالف، به دیدارهای حاشیه‌ای در مجمع عمومی سازمان ملل بازمی‌گردد. خبرآنلاین در گزارشی با عنوان «استیضاح‌های زنجیره‌ای علیه کابینه پزشکیان؛ دولت چهاردهم زیر تیغ تندروها» به این موضوع پرداخته و می‌نویسد که ماجرا از انتشار خبر دیدار و مذاکره عباس عراقچی با استیو ویتکاف در حاشیه مجمع عمومی سازمان ملل، با میانجی‌گری قطر شروع شد. دیداری که تبدیل به بهانه‌ای برای استیضاح او توسط جریان‌های مخالف دولت در مجلس شده است. چنانکه امیرحسین ثابتی، نماینده تهران، در طرح استیضاحی که در سامانه مجلس به ثبت رسانده، دیدار وزیر خارجه با مقام‌های آمریکایی را از جمله موارد مورد استناد خود قرار داده است.
ثابتی مدعی شده است که با توجه به خطای اخیر وزیر خارجه در نیویورک و دیدار وی با مقامات دولت آمریکا بدون مجوز از سوی رهبر معظم انقلاب، طرح استیضاح عباس عراقچی را در سامانه مجلس ثبت کرده است. این اتهام «عدم هماهنگی» در حالی مطرح می‌شود که حامیان دولت معتقدند تمام تحرکات دیپلماتیک تحت نظارت شورای عالی امنیت ملی انجام می‌گیرد. در همین راستا، علی خضریان، عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس، در گفت‌وگویی با خانه ملت اظهار کرد که نمایندگان مجلس استیضاح آقای عراقچی را ثبت کرده‌اند و ایشان باید پس از بازگشت از سفر، پاسخ مناسب و درخوری ارائه کند تا مشخص شود بر چه مبنایی چنین اقدامی برخلاف عقلانیت و مصالح ملی انجام شده است.
علاوه بر موضوع مذاکرات، مسائل اقتصادی و مواضع رسانه‌ای نیز به محورهای استیضاح اضافه شده است. حسینعلی حاجی‌دلیگانی، نماینده شاهین‌شهر، در گفت‌وگویی بیان کرده است که اصلی‌ترین محور از سوی او این است که چرا آقای عراقچی مرتب با مصاحبه‌های هدفمند باعث کاهش قیمت نفت برای آمریکا می‌شود. او پیش از این نیز در اظهاراتی تند مدعی شده بود که زبان و دهان عراقچی باید کنترل شود؛ چون پالس ضعف می‌دهد و هرگونه واکنش محتاطانه و صحبت از مذاکره، پالس به دشمن است. ابراهیم رضایی، نماینده دشتستان، نیز با تاکید بر اینکه سیاست خارجی عرصه خودسری نیست، تصریح کرد که در مجلس به وظیفه قانونی خود برای برخورد با این خطای آشکار عمل خواهند کرد.
تقابل روایت‌ها
درحالی‌که منتقدان بر برچسب «خودسری» تاکید دارند، شواهد موجود حکایت از داستان دیگری دارد. همچنان‌که محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، در سخنانی که به نوعی می‌توان آن را پاسخ به ادعاهای مخالفان توصیف کرد، عنوان کرد که قرار شد آقای عراقچی طی سفر به نیویورک شروط ایران را به واسطه‌ها ابلاغ کند. او تاکید کرد که ایران برای مذاکره عجله‌ای نداشته و امروز شروط ایران جمع‌بندی شده و در دست واسطه‌هاست. این اظهارات یعنی حرکت‌های عراقچی نه تنها خودسرانه نبوده، بلکه بخشی از یک استراتژی کلان حاکمیتی بوده است که ریاست آن بر عهده رئیس‌جمهور به عنوان رئیس شورای عالی امنیت ملی است.
احمد زیدآبادی، تحلیلگر سیاسی، در نقد به رویکرد استیضاح‌کنندگان می‌نویسد که ثبت پی در پی استیضاح وزیران، پیامی جز بروز آشفتگی سیاسی بی‌سابقه در کشور به جهان خارج ارسال نمی‌کند. او معتقد است افرادی که هرگونه اشاره به کمبودهای داخلی را ارسال پیام ضعف تلقی می‌کنند، خودشان سردمدار ارسال پیام آشفتگی به دنیا شده‌اند.
از سوی دیگر، فضای مجازی نیز به میدان جنگ روایت‌ها تبدیل شده است. جریان‌های تندرو در کانال‌های تلگرامی خود با انتشار پوسترهایی که جنبه تخریبی دارد، سعی در بی‌اعتبار کردن وزیر خارجه دارند. در آخرین اقدام، کانال تلگرامی «راه دیالمه» روزگذشته پوستری منتشر کرده است که در آن تصویری از یک میم معروف از حبیب سریال لیسانسه‌ها مشاهده می‌شود؛ با این تفاوت که چهره وزیرامورخارجه را بر آن گذاشتند و در تیتر این پوستر نوشتند: «عباس؛ سر نخواستنت دعواست». این در حالی است که تحلیلگران معتقدند عراقچی صرفا مجری سیاست‌های ابلاغی است و اگر نقدی به جهت‌گیری‌ها وجود دارد، مخاطب آن باید نهادهای بالادستی باشند. به باور این ناظران، عباس عراقچی مجری سیاست‌هایی است که در شورای عالی امنیت ملی ترسیم شده و به تایید رهبری می‌رسد، لذا متهم کردن او به حرکت بدون مجوز، با ساختار تصمیم‌گیری در ایران همخوانی ندارد.
نظر هیات رئیسه مجلس درباره استیضاح
علیرضا سلیمی، عضو هیات رئیسه مجلس شورای اسلامی، در گفت‌وگو با «دنیای‌اقتصاد» در خصوص فرآیند استیضاح سیدعباس عراقچی، وزیر امور خارجه، گفت: «ثبت در سامانه به این معنا است که عده‌ای تقاضای استیضاح کرده‌اند و معنای دیگری جز این ندارد. فرآیند این استیضاح هم مطابق با فرآیند آیین‌نامه خواهد بود.» وی افزود: «صرفا ثبت در سامانه به این معناست که عده‌ای تقاضای این امر را داشته‌اند؛ یعنی متقاضی هستند. کسانی که متقاضی محسوب می‌شوند، اسامی‌شان هم مشخص است.»
در شرایط فعلی استیضاح به صلاح است یا خیر؟
سلیمی درخصوص انتقاداتی مبنی بر اینکه میزان این استیضاح‌ها و ثبت درخواست‌ها افزایش یافته است، عنوان کرد: «در اینجا دو موضوع وجود دارد: اول اینکه استیضاح حق نمایندگان است که البته باید به حدنصاب برسد. نمایندگان نیز بر اساس اینکه یک وزارتخانه مطابق با برنامه اعلامی خود عمل نکرده باشد، تقاضای استیضاح را ثبت می‌کنند. دوم، اینکه آیا در شرایط فعلی امکان وجود این تعداد از استیضاح و بررسی آنها هست و آیا مصلحت ایجاب می‌کند یا خیر؟ مساله جداگانه است و این دو موضوع باید از یکدیگر تفکیک شوند. آن حق استیضاح بحث حق نمایندگان است و بحث دیگر اینکه در شرایط فعلی و در میانه جنگ، آیا این تعداد استیضاح به صلاح هست یا خیر، موضوعی جداگانه محسوب می‌شود.» وی در پاسخ به این سوال که به نظر شما آیا این اقدام به صلاح است، تاکید کرد: «همان‌طور که پاسخ دادم آن افرادی که این استیضاح‌ها را به صلاح دیدند مشخص هستند و اسامی آنها معلوم است.»
پیامد استیضاح در نگاه واشنگتن
ثمره این اختلافات داخلی، به سرعت در مواضع مقامات غربی بازتاب یافته و بر ابهام در اختیارات دولت افزوده است. در همین راستا، جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهوری آمریکا، در مصاحبه با خبرگزاری رویترز از تردید واشنگتن درباره میزان اختیارات دولت ایران سخن گفته است. او ادعا کرده که یکی از عوامل پیچیده‌کننده اوضاع این است که واشنگتن نمی‌داند چه کسی در تهران تصمیم‌گیری می‌کند. ونس گفت آمریکا با مسعود پزشکیان و عباس عراقچی در حال مذاکره است؛ اما مشخص نیست آنها در ساختار قدرت ایران تا چه اندازه اختیار دارند.
این سخنان ونس دقیقا همان نقطه‌ای است که مخالفان استیضاح بر آن دست می‌گذارند و آن را نتیجه تضعیف جایگاه وزیر در داخل می‌دانند. در همین ارتباط، روح‌الله لک علی‌آبادی، نماینده مجلس، در مخالفت با این طرح گفت که استیضاح وزیر امور خارجه در این وضعیت جنگی، قطعا به صلاح کشور نیست و می‌تواند پالس منفی برای دشمن باشد. او با اشاره به هماهنگی نزدیک عراقچی با فرماندهان نظامی، تاکید کرد که دیپلماسی و میدان در حال حاضر در هماهنگی کامل قرار دارند و تضعیف یکی، به معنای تضعیف کل ساختار است.
به نظر می‌رسد استیضاح عباس عراقچی بیش از آنکه یک ضرورت نظارتی باشد، یک مانور سیاسی از سوی جریان‌های خاص برای اعمال فشار بر دولت چهاردهم است. چند روز پیش نیز منصور حقیقت‌پور، فعال سیاسی اصولگرا، در واکنش به این اقدام گفت که موقع جنگ زین عوض نمی‌کنند. او با اشاره به مشارکت پایین در انتخابات مجلس، معتقد است اقلیتی که به مجلس راه یافته‌اند، به دنبال اذیت کردن دولت هستند. در شرایطی که منطقه در وضعیت بحرانی قرار دارد، تضعیف جایگاه وزیر خارجه می‌تواند هزینه‌های گزافی را به منافع ملی تحمیل و پیام ضعف و تشتت را به طرف‌های خارجی مخابره کند.
