پکن همزمان با توسعه فناوری، نگران موج تازه بیکاری است
تهدید هوش مصنوعی برای بازار کار چین
نمونه روشن این تغییر را میتوان در صنعت «میکرودرام» مشاهده کرد؛ مجموعههای داستانی کوتاهی که از طریق تلفن همراه تماشا میشوند. این صنعت در سال ۲۰۲۵ به کسبوکاری ۱۰۰میلیارد یوآنی تبدیل شد و حدود ۷۰۰ هزار شغل مستقیم و ۱.۳میلیون شغل غیرمستقیم ایجاد کرد. اما پس از عرضه مدل ویدئویی هوش مصنوعی Seedance ۲.۰ از سوی بایتدنس در فوریه، تولید این مجموعهها بسیار سریعتر و ارزانتر شد. هزینه تولید تا ۹۰ درصد کاهش یافت و دستمزد برخی بازیگران نصف شد. بسیاری از فعالان این صنعت نیز برای تامین درآمد به مشاغلی مانند فروش بیمه، پیک موتوری و رانندگی روی آوردند.
براساس گزارش اکونومیست، چین با تمام توان در حال توسعه هوش مصنوعی است، زیرا رهبران این کشور دستیابی به جایگاه برتر در این فناوری را برای رقابت اقتصادی با آمریکا ضروری میدانند. از سوی دیگر، پیرشدن جمعیت و کاهش نیروی کار، پکن را به سمت استفاده گسترده از هوش مصنوعی و روباتها سوق داده است. دولت بهویژه روی «هوش مصنوعی تجسمیافته» تمرکز دارد؛ فناوریای که هوش مصنوعی را وارد جهان فیزیکی و حوزههایی مانند روباتها و خودروها میکند. هدف، شکلگیری اقتصادی است که در آن انسان و ماشین در کنار یکدیگر فعالیت کنند.
نگرانی سیاستگذاران
با این حال، سرعت تحول فناوری نگرانی سیاستگذاران چینی درباره اشتغال را افزایش داده است. هوش مصنوعی نهتنها مشاغل اداری، بلکه بسیاری از مشاغل یدی را نیز تهدید میکند؛ مشاغلی که برایمیلیونها نیروی کمدرآمد یا تعدیلشده، آخرین گزینه برای یافتن کار بودهاند. کای فانگ، اقتصاددان سرشناس چینی، معتقد است از بین رفتن مشاغل معمولا زودتر و سریعتر از ایجاد فرصتهای جدید اتفاق میافتد.
حملونقل نمونه دیگری از این تحول است. جیا چونچی، راننده ۴۴ ساله کامیون، اکنون با استفاده از فناوری کمکراننده در بیشتر مسیر تقریبا بدون دخالت مستقیم رانندگی میکند. این فناوری میتواند در آینده نیاز به رانندگان را کاهش دهد. حدود ۳۸میلیون راننده کامیون در چین بیش از ۷۰ درصد بار جابهجاشده در اقتصاد را حمل میکنند؛ درحالیکه نیروی کار این بخش در حال پیر شدن است و جوانان تمایل چندانی به ورود به آن ندارند.
شرکت اینسپشیا تکنولوژی تاکنون هزاران سیستم کمکراننده در کامیونهای چینی نصب کرده است. یک شرکت بزرگ لجستیکی نیز اعلام کرده استفاده از این فناوری میتواند تعداد رانندگان موردنیاز را ۳۰ درصد کاهش دهد و هزینه حملونقل را ۳ تا ۴ درصد پایین بیاورد.
شرکت تجارت الکترونیکی جیدی نیز در ماه ژوئیه یک مسیر ۳۱ کیلومتری برای کامیون خودران در حومه پکن راهاندازی کرد. این شرکت در پنج سال آینده قصد خرید ۳میلیون روبات، یکمیلیون وسیله نقلیه بدون سرنشین و ۱۰۰ هزار پهپاد را دارد. با این حال، جیدی اعلام کرده نمیخواهد گسترش اتوماسیون به از دست رفتن درآمد صدها هزار پیک منجر شود و به دنبال آموزش مجدد کارکنان و تبدیل بخشی از نیروهای یدی به تکنسینهای نگهداری روباتهاست.
مساله اصلی
تجربه جیدی نشان میدهد فناوری لزوما به کاهش دائمی اشتغال منجر نمیشود. تعداد کارکنان این شرکت طی هشت سال از حدود ۱۸۰ هزار نفر به ۹۳۰ هزار نفر افزایش یافته است؛ در شرایطی که انبارهای شرکت بیشتر خودکار شدهاند. ورود جیدی به خدماتی مانند تعمیر خودرو، نظافت منزل و مراقبت از سالمندان نیز فرصتهای جدیدی ایجاد کرده است. از این منظر، مساله اصلی سرعت سازگاری نیروی کار با فناوری است.
چین به روباتها نیاز دارد، زیرا جمعیت در سن کار این کشور تا سال ۲۰۵۰ حدود ۲۵ درصد کاهش خواهد یافت. در سال ۲۰۲۴ نزدیک به ۳۰۰ هزار روبات صنعتی در چین نصب شد؛ بیش از نیمی از کل روباتهای صنعتی نصبشده در جهان. موجودی روباتهای صنعتی این کشور نیز به حدود ۲میلیون دستگاه رسیده است. پکن اکنون توسعه روباتهای انساننما را نیز دنبال میکند.
برآورد مورگان استنلی نشان میدهد ارزش بازار روباتهای انساننمای چین میتواند از ۲میلیارد دلار در سال جاری به ۱۵میلیارد دلار در سال ۲۰۳۰ برسد. کاهش هزینه این روباتها نیز میتواند انگیزه شرکتها برای جایگزینی نیروی انسانی را افزایش دهد.
با این حال، روباتها هنوز به انسان نیاز دارند. در کارخانههای روباتسازی، نیروهای انسانی دادههای لازم برای آموزش روباتها را فراهم میکنند. اما بسیاری از این مشاغل تکراری هستند و برای جوانانی که با دشواری وارد بازار کار میشوند، جذابیت چندانی ندارند.
این مساله در شرایطی اهمیت بیشتری دارد که اقتصاد چین پس از بحران بازار مسکن همچنان با رشد پاییندستمزدها و بیکاری جوانان مواجه است. وزارت منابع انسانی چین نیز فشار بر اشتغال و درآمد خانوارها را از چالشهای مهم اقتصاد دانسته و هوش مصنوعی را یکی از عوامل این فشار معرفی کرده است.
دوگانه دشوار
پکن اکنون با یک دوگانگی دشوار روبهروست. از یک سو نمیتواند توسعه هوش مصنوعی را متوقف کند، زیرا حفظ رقابتپذیری صنعتی و جبران کاهش نیروی کار به آن وابسته است. از سوی دیگر، نمیتواند اجازه دهد سرعت اتوماسیون از توان بازار کار برای جذب نیروهای جابهجاشده بیشتر شود. به همین دلیل، دولت شرکتها را به آموزش مجدد و جابهجایی کارکنان پیش از اخراج تشویق کرده است.
در برخی پروندههای قضایی نیز نظام قضایی چین از کارکنانی که به دلیل هوش مصنوعی اخراج شدهاند حمایت کرده است. در هانگژو، یک قاضی اخراج کارمندی را که شرکت مدعی بود وظایفش را هوش مصنوعی میتواند انجام دهد، غیرقانونی دانست. دولت همچنین توسعه آموزشهای مرتبط با هوش مصنوعی، آموزشهای فنی و حرفهای و بازآموزی نیروی کار را دنبال میکند.
با این حال، شبکه تامین اجتماعی چین ممکن است برای مقابله با موج احتمالی جابهجایی شغلی کافی نباشد. برخی اقتصاددانان پیشنهاد کردهاند بخشی از سود افزایش بهرهوری ناشی از روباتها و هوش مصنوعی برای حمایت از نیروی کار آسیبدیده اختصاص یابد. همزمان، شمار شاغلان اقتصاد پلتفرمی چین، از جمله پیکها، رانندگان و کارگران موقت، در حال افزایش است. این گروه به دلیل ماهیت بسیاری از مشاغل خود، در برابر اتوماسیون آسیبپذیرتر هستند.
مساله چین فقط آینده روباتها نیست؛ مساله اصلی، آینده نیروی انسانی در اقتصادی است که با سرعت زیادی به سمت اتوماسیون حرکت میکند. پکن برای حفظ قدرت صنعتی خود به هوش مصنوعی نیاز دارد، اما همزمان باید اطمینان حاصل کند که افزایش بهرهوری به بیکاری گسترده و کاهش درآمد خانوارها منجر نشود.
