پارادوکس میزبانی جام جهانی
سوخت معدنی فوتبال مراکش
تامین بودجه مستطیل سبز از معادن
رشد خیرهکننده فوتبال مراکش در عرصه جهانی، از منبعی نامتعارف تغذیه میشود: ذخایر عظیم فسفات این کشور. فسفات مادهای محدود و حیاتی برای کشاورزی است که برخلاف کودهای نیتروژنی، امکان تولید مصنوعی آن از مواد اولیه ساده وجود ندارد. مراکش از ذخایر عظیم این ماده ارزشمند برخوردار بوده و امنیت غذایی جهان تا حد زیادی به آن وابسته است. غول دولتی تولید و صادرات کودهای فسفاته، OCP Group، با سرمایهگذاری گسترده در توسعه فوتبال، به یکی از موتورهای اصلی موفقیت تیم ملی مراکش تبدیل شده است. گروه OCP که بزرگترین تولیدکننده و صادرکننده کودهای فسفاته در جهان به شمار میرود، از طریق صندوق ملی آموزش و پرورش فوتبال که در سال ۲۰۲۴ راهاندازی شد، در کنار فدراسیون فوتبال سلطنتی مراکش و سرمایهگذاران خصوصی قرار گرفته تا سطح فوتبال این کشور را به مرحلهای جدید ارتقا دهد.
باید توجه داشت که OCP آغازگر پروژه تبدیل مراکش به یک قدرت فوتبالی نبود و این مسیر از سالها پیش آغاز شده بود. در سال ۲۰۰۹ محمد ششم، پادشاه مراکش، دولت را موظف کرد سرمایهگذاری گستردهای در زیرساختهای فوتبال کشور انجام دهد که شامل ساخت زمینهای استاندارد و آکادمیهای استعدادیابی، ورزشگاههای مدرن و تربیت مربیان حرفهای بود.OCP نیز از سال ۲۰۲۴ به این پروژه ملی پیوست تا روند توسعه فوتبال مراکش را شتاب بیشتری ببخشد. این شرکت هزینه تامین مالی آکادمیهای فوتبال را برعهده گرفت و آنها را به زیرساختهای مدرن، مدیریت حرفهای و دانش فنی پیشرفته مجهز کرد.
سهم مراکش از هزینههای جام جهانی
میزبانی مشترک جام جهانی ۲۰۳۰ برای مراکش، تعهد مالی بسیار بزرگی به همراه دارد. برآوردهای اولیه وزارت اقتصاد و دارایی مراکش و مطالعات موسسات مالی این کشور نشان میدهد هزینه کل برگزاری جام جهانی در سه کشور میزبان بین ۱۵ تا ۲۰میلیارد دلار خواهد بود. پیشبینی میشود سهم مراکش از این هزینهها حدود ۵ تا ۶میلیارد دلار باشد. دولت مراکش برای تامین این منابع مالی، ترکیبی از منابع داخلی و خارجی را در نظر گرفته است. حدود ۲۵میلیارد درهم از بودجه عمومی دولت طی سالهای ۲۰۲۴ تا ۲۰۳۰ به ساخت ورزشگاهها، مراکز تمرینی و سایر زیرساختهای ورزشی اختصاص خواهد یافت. شرکتهای دولتی نیز حدود ۱۷میلیارد درهم برای توسعه زیرساختهای حملونقل و پروژههای عمرانی سرمایهگذاری خواهند کرد. بخش عمده این منابع از طریق وامهای بانکی و انتشار اوراق بدهی تامین میشود. همچنین دولت قصد دارد نزدیک به ۱۰ میلیارد درهم دیگر را از محل وامهای خارجی با نرخ ترجیحی، کمکهای بینالمللی و حمایت کشورهای شریک جذب کند.
توسعه اقتصادی یا نادیده گرفتن مطالبات اجتماعی؟
در سپتامبر ۲۰۲۵، هشت زن در بیمارستان شهر آگادیر جان باختند. پس از آن موجی از اعتراضات جوانان سراسر مراکش را فرا گرفت. برای بسیاری از معترضان، این حادثه نمادی از نابرابری گسترده، فساد و بیعدالتی ساختاری در جامعه مراکش بود. برای نمونه مراکش در همان سال در شاخص ادراک فساد، میان ۱۸۱ کشور، رتبه ۹۱ را به خود اختصاص داد. بخش بهداشت و درمان این کشور مدتهاست که با بحرانی عمیق دستوپنجه نرم میکند. در بسیاری از مناطق محروم، تجهیزات فرسوده و از کارافتاده، صفهای طولانی دریافت خدمات درمانی و هزینههای سنگین درمان به واقعیتی روزمره تبدیل شده است.
در میان شعارهای اعتراضی، یک جمله بیش از همه بازتاب یافت: ورزشگاهها ساخته شدهاند، اما بیمارستانها کجا هستند؟ این پرسش بیارتباط با سیاستهای دولت نبود. مراکش که بهتازگی میزبان رقابتهای جام ملتهای آفریقا (AFCON) بود و در دیدار نهایی برابر سنگال شکست خورد، طی سالهای اخیر میلیاردها دلار صرف توسعه زیرساختهای فوتبال کرده است. برای نمونه تنها ساخت و بازسازی شش ورزشگاه برای میزبانی این رقابتها، حدود ۱.۴میلیارد دلار هزینه در بر داشت. سرمایهگذاریهای فوتبال در مراکش به اینجا ختم نمیشود. این کشور قرار است در سال ۲۰۳۰ همراه با اسپانیا و پرتغال میزبان مشترک جام جهانی فوتبال باشد و دولت مراکش برای آمادهسازی این رویداد، برنامهای ۴.۲میلیارد دلاری در نظر گرفته است.
امید به بازده اقتصادی
میزبانی جام جهانی تنها به معنای صرف هزینه نیست و میتواند منافع اقتصادی قابلتوجهی نیز به همراه داشته باشد. اگرچه برگزاری این رقابتها میلیاردها دلار هزینه خواهد داشت، اما پیشبینی میشود درآمدهای گردشگری مراکش در سال ۲۰۳۰ از ۳۰میلیارد دلار فراتر رود. نادیا فتاح، وزیر اقتصاد و دارایی مراکش، در این باره گفته است: پیامدهای اقتصادی میزبانی مشترک جام جهانی ۲۰۳۰ با دقت مدلسازی شده است. برآوردها نشان میدهد این رویداد میتواند رشد اقتصادی کشور را حدود ۱.۷ درصد افزایش دهد و سالانه بیش از ۱۰۰ هزار فرصت شغلی ایجاد کند. با این حال کارشناسان هشدار میدهند که باید نسبت به برآوردهای رسمی دولتها با احتیاط برخورد کرد، زیرا سیاستمداران معمولا منافع اقتصادی چنین رویدادهایی را بزرگتر از واقعیت نشان میدهند. با این حال، بسیاری امیدوارند جام جهانی بتواند بخشی از مشکل بیکاری مراکش را که اکنون حدود ۱۳ درصد است، کاهش دهد.
اگرچه رشد اشتغال یکی از مهمترین وعدههای دولتها پیش از میزبانی رویدادهای بزرگ ورزشی است، اما مطالعات اقتصادی نشان میدهد مقایسه نرخ بیکاری پیش و پس از این رویدادها، معمولا تغییر محسوسی را نشان نمیدهد و حتی در برخی کشورهای در حال توسعه، نتایج معکوس نیز مشاهده شده است. دلیل این موضوع آن است که برگزاری یک رویداد بزرگ، تقاضای موقتی برای نیروی کار ایجاد میکند و افرادی را که پیشتر خارج از بازار کار بودهاند، به جستوجوی شغل ترغیب میکند اما پس از پایان مسابقات، بسیاری از این مشاغل از بین میروند، درحالیکه افراد همچنان در بازار کار باقی میمانند. در نتیجه افزایش جمعیت فعال اقتصادی همراه با کاهش فرصتهای شغلی، میتواند حتی به افزایش نرخ بیکاری پس از پایان رویداد منجر شود.
شتاب در توسعه زیرساختها
آمادهسازی برای جام جهانی تنها به ساخت ورزشگاه محدود نمیشود. صنایع مختلفی که نقش مهمی در رشد اقتصاد مراکش دارند نیز از این سرمایهگذاریها بهرهمند خواهند شد. از جمله مهمترین بخشهای منتفع، صنعت مخابرات است. برای پاسخگویی به حجم بالای تبادل دادهها در طول مسابقات، شبکههای ارتباطی کشور باید بهطور گسترده ارتقا یابند. این موضوع موجب شده اجرای فناوری نسل پنجم ارتباطات (۵G) با سرعتی بسیار بیشتر از برنامههای اولیه در دستور کار قرار گیرد. این اقدام میتواند حتی پس از پایان جام جهانی نیز زیرساخت دیجیتال و توان رقابتی اقتصاد مراکش را تقویت کند.
از دیگر طرحهای مهم، توسعه شبکه قطارهای پرسرعت است تا شهر توریستی مراکش به بزرگترین شهر کشور، کازابلانکا، متصل شود. در بخش حملونقل هوایی نیز سرمایهگذاریهای گستردهای در دستور کار قرار دارد. ساخت فرودگاهی جدید در کازابلانکا، توسعه فرودگاههای رباط و فاس و افزایش ظرفیت فرودگاههای کشور از ۳۸میلیون مسافر به ۸۰میلیون نفر تا سال ۲۰۳۰، از مهمترین اهداف این برنامه است. همچنین دولت مراکش قصد دارد ۱۰۰ هزار تخت جدید هتل ایجاد کند. این دسته از سرمایهگذاریها میتواند صنعت گردشگری را به یکی از موتورهای اصلی رشد اقتصادی مراکش در دهههای آینده تبدیل کند.
ابزاری برای افزایش قدرت نرم
جام جهانی تنها یک رویداد ورزشی نیست، بلکه یکی از مهمترین ابزارهای دیپلماسی عمومی و قدرت نرم در جهان محسوب میشود. مراکش امیدوار است با میزبانی این رقابتها، تصویر بینالمللی خود را بهعنوان کشوری مدرن، با ثبات و رو به توسعه تقویت کند. در کنار رونق اقتصادی ناشی از پروژههای عمرانی، دولت مراکش در پی آن است که از جام جهانی برای افزایش اعتبار سیاسی نظام پادشاهی، گسترش روابط بینالمللی و همچنین تقویت ادعای حاکمیت خود بر منطقه مورد مناقشه صحرای غربی بهره ببرد. نشانههای این رویکرد از هماکنون آشکار شده است. اوایل سال گذشته، مراکش و اسپانیا همایشی با عنوان «مراکش و اسپانیا؛ سرمایهگذاری مشترک برای آیندهای پایدار و مشترک» برگزار کردند تا زمینههای همکاری اقتصادی را گسترش دهند.
همچنین مذاکراتی درباره احداث تونل ریلی زیر دریایی میان دو کشور در جریان است که در صورت اجرا، مراکش را به پلی زمینی و ریلی میان اروپا و آفریقا تبدیل خواهد کرد. این تحول از آن جهت قابلتوجه است که اسپانیا طی سالهای گذشته عمدتا بر کنترل و محدود کردن مهاجرت غیرقانونی از شمال آفریقا تمرکز داشته است. همچنین با جلب توجه افکار عمومی جهان به جام جهانی ۲۰۳۰، مراکش فرصت یافته است تصویری از خود بهعنوان کشوری مدرن، بردبار و در حال ظهور ارائه کند. نماد این جاهطلبی، پروژه ساخت ورزشگاه بزرگ حسن دوم در کازابلانکا است که قرار است به بزرگترین ورزشگاه فوتبال جهان تبدیل شود. چنین پروژههایی نشان میدهد که مراکش میخواهد خود را نهتنها بهعنوان یکی از رهبران لجستیکی قاره آفریقا، بلکه بهعنوان مقصدی جذاب برای سرمایهگذاری خارجی معرفی کند.
تقویت هویت ملی از مسیر فوتبال
اثرات جام جهانی تنها به عرصه اقتصاد و سیاست خارجی محدود نمیشود. این رویداد میتواند به تقویت انسجام اجتماعی و هویت ملی نیز کمک کند. برگزاری نمایشگاههای فرهنگی، جشنوارههای هنری و برنامههای معرفی موسیقی، صنایعدستی و غذاهای سنتی مراکش در حاشیه مسابقات، فرصتی برای معرفی فرهنگ این کشور به میلیونها بازدیدکننده و رسانههای جهانی خواهد بود. این دسته از رویدادها هم غرور ملی را تقویت میکنند و هم فرهنگ مراکش را در سطح بینالمللی به نمایش میگذارند. اگرچه اعتراضات سالهای اخیر تا حدی این تصویر را تحتالشعاع قرار داده است، اما حضور در قلب یکی از بزرگترین رویدادهای ورزشی جهان همچنان میتواند احساس همبستگی ملی را تقویت کند.
موسسه مطالعات سیاستگذاری مراکش نیز معتقد است هرچند دولتها معمولا منافع اقتصادی میزبانی جام جهانی را بیش از اندازه بزرگ جلوه میدهند، اما منافع غیرملموس این رویداد اغلب نادیده گرفته میشود. در کشوری که فوتبال محبوبترین ورزش آن است، ستارههایی مانند اشرف حکیمی و یاسین بونو نهتنها نماد غرور و وحدت ملی هستند، بلکه برای نسل جوان نیز الگو به شمار میروند. علاوه بر این، سرمایهگذاری دولت در زیرساختهای ورزشی میتواند برای دههها مورد استفاده نسلهای آینده قرار گیرد و جوانان را به ورزش، سلامت و تلاش برای پیشرفت فردی و اجتماعی ترغیب کند.
