فیفا در آستانه ثبت رکوردی جدید
آغاز پرهزینهترین جامجهانی
نیوشا شایان مهر: جام جهانی، مهمترین تورنمنت ملی فوتبال در جهان است. این رقابت که هر چهار سال یکبار برگزار میشود تنها یک مسابقه ورزشی نیست؛ بلکه نوعی «اقتصاد موقت» را نیز شکل میدهد. در طول یک ماه برگزاری مسابقات، شهرهای میزبان به صحنه یکی از بزرگترین رویدادهای ورزشی جهان تبدیل میشوند. هتلها، رستورانها، شبکههای حملونقل، نهادهای امنیتی، شرکتهای تبلیغاتی، رسانهها و کسبوکارهای محلی همگی در مدار این رویداد قرار میگیرند. با وجود آنکه جام جهانی اغلب بهعنوان یک ماشین درآمدزایی عظیم شناخته میشود، اما در واقع از دو بخش اقتصادی مجزا اما بههمپیوسته تشکیل شده است. نخست نظام درآمدی جهانی فیفا و دوم، اقتصاد منطقهای شهرهای میزبان. حتی زمانی که این دو بخش هماهنگی نزدیکی با یکدیگر دارند، نتایج اقتصادی آنها میتواند کاملا متفاوت باشد. فیفا بهطور مستقیم از فروش بلیت، حق پخش تلویزیونی، قراردادهای اسپانسری و صدور مجوزهای تجاری درآمد کسب میکند. اما شهرهای میزبان با مجموعهای پیچیدهتر از فرصتها و هزینهها روبهرو هستند.
سبقت از المپیک
فیفا طی سالهای اخیر بارها برآوردهای درآمدی خود را افزایش داده است. بر اساس تازهترین گزارش مالی این نهاد، درآمد چرخه چهارساله منتهی به جام جهانی ۲۰۲۶ به ۱۳میلیارد دلار خواهد رسید که نزدیک به ۹میلیارد دلار آن تنها در سال برگزاری مسابقات کسب میشود. برای مقایسه، بازیهای المپیک ۲۰۲۴ پاریس که بزرگترین رویداد ورزشی جهان محسوب میشود، حدود 5.2میلیارد دلار درآمد ایجاد کرد. این در حالی است که تا حدود یک دهه پیش، جام جهانی از نظر درآمدزایی پشت سر المپیک قرار داشت. جام جهانی ۲۰۱۰ آفریقای جنوبی حدود 4.2میلیارد دلار درآمد نصیب فیفا کرد، درحالیکه بازیهای المپیک لندن ۲۰۱۲ معادل 3.2میلیارد دلار درآمد داشتند. با این حال، تصمیم فیفا برای انتقال جام جهانی به بازار آمریکا، درآمدهای این رقابت را وارد مرحلهای کاملا جدید کرد. درحالیکه درآمد فیفا از جام جهانی ۲۰۲۲ قطر نسبت به دوره ۲۰۱۸ در روسیه تنها ۱۸ درصد رشد کرده و به 7.5میلیارد دلار رسیده بود، پیشبینی میشود درآمد چرخه فعلی تا پایان تابستان امسال ۷۳ درصد دیگر افزایش یابد. این موفقیت فراتر از انتظار در تحقق اهداف درآمدی باعث شد فیفا در گزارش مالی اخیر خود بودجه چهار سال آینده را به ۱۴میلیارد دلار افزایش دهد.
توزیع ریسک میان 3 کشور
جام جهانی ۲۰۲۶ از بسیاری جهات با دورههای پیشین متفاوت است. در این راستا اینفانتینو، رئیس فیفا، در مصاحبه ای جام جهانی سال جاری را بزرگترین رویداد و تورنمنت تاریخ معرفی کرده است. برای نخستین بار این مسابقات به طور مشترک در سه کشور برگزار خواهد شد. همچنین تعداد تیمها از ۳۲ به ۴۸ تیم افزایش یافته است. این ساختار جدید فشارهای مالی، لجستیکی و زیرساختی را میان سه کشور تقسیم میکند. همچنین این کشورها عمدتا از ورزشگاههای موجود استفاده میکنند و نیازی به ساخت گسترده ورزشگاههای جدید ندارند که خطر ایجاد پروژههای بلااستفاده پس از مسابقات را کاهش میدهد. با این حال هزینهها همچنان قابلتوجه است؛ چرا که ورزشگاههای موجود باید با استانداردهای فیفا تطبیق داده شوند. در سطح شهری نیز هزینههای مدیریت ترافیک، برنامهریزی حملونقل، خدمات اضطراری و امنیتی همچنان فشار قابلتوجهی بر بودجه عمومی وارد میکند.
موتور اصلی درآمد فیفا
فروش حق پخش تلویزیونی همچنان بزرگترین منبع درآمد فیفا به شمار میرود. براساس دادهها، درآمد حاصل از قراردادهای رسانهای نسبت به جام جهانی قطر و روسیه رشد قابلتوجهی داشته است. پیشبینی میشود درآمد فیفا از حق پخش مسابقات برای نخستین بار از مرز 4.2میلیارد دلار عبور کند. گسترش تعداد تیمهای شرکتکننده از ۳۲ به ۴۸ تیم نقش مهمی در این جهش ایفا کرده است؛ چرا که تعداد مسابقات از ۶۴ بازی به ۱۰۴ بازی افزایش یافته و همین موضوع محتوای بیشتری برای فروش در اختیار شبکههای تلویزیونی قرار داده است. علاوه بر این زمان برگزاری مسابقات برای بازارهای پرسود آمریکای شمالی و اروپا بسیار مناسبتر از جام جهانی قطر است.
همچنین فیفا با برخی نوآوریهای تجاری توانسته منابع درآمدی تازهای ایجاد کند. برای نخستین بار حق پخش جام جهانی زنان به صورت مستقل به فروش رسید و همچنین بخشی از حقوق پخش دیجیتال مسابقات از طریق پلتفرمهایی مانند یوتیوب و تیکتاک واگذار شد تا مخاطبان جوانتر نیز جذب پوشش رسمی مسابقات شوند. در مجموع به نظر میرسد هزینهکرد تماشاگران و شرکتها در ورزشگاههای جام جهانی ۲۰۲۶ میتواند به اندازه مجموع هزینهکرد ثبتشده در6 دوره اخیر جام جهانی باشد که نشان میدهد فیفا بیش از هر زمان دیگری در حال تبدیل کردن جام جهانی به یک ابرپروژه اقتصادی جهانی است.
قیمت نجومی بلیتها
پس از حق پخش، فروش بلیت و خدمات مهماننوازی با حدود ۳میلیارد دلار درآمد در جایگاه دوم قرار دارد. این رقم در مقایسه با ۹۵۰میلیون دلار درآمد فروش در روز مسابقه در جام جهانی قطر، جهشی چشمگیر محسوب میشود. افزایش تعداد بازیها و تقاضای عظیم در بازار آمریکای شمالی به فیفا این امکان را داده تا قیمت بلیتها را به شکل بیسابقهای افزایش دهد. برای نمونه، حداقل هزینه خرید بلیت برای یک هوادار دارای معلولیت که بخواهد تمامی بازیهای تیمش را از مرحله گروهی تا فینال تماشا کند، حدود ۶۹۰۰ دلار خواهد بود؛ که پنج برابر هزینه مشابه در جام جهانی قطر است. همچنین قیمت بلیت دیدار فینال در ورزشگاه مت لایف که گران ترین بازی محسوب میشود، معادل ۱۰ هزار و ۹۹۰ دلار است که تقریبا هفت برابر گرانتر از گرانترین بلیت فینال جام جهانی ۲۰۲۲ است. در مجموع درآمدهای مرتبط با حضور تماشاگران در ورزشگاهها ممکن است بیش از ۲۱۶ درصد رشد کند.
هجوم برندها به مستطیل سبز
فیفا از محل قراردادهای اسپانسری و همکاریهای تجاری نیز رکورد تازهای ثبت کرده است. درآمد حاصل از حامیان مالی به 2.7میلیارد دلار رسیده و قراردادهای صدور مجوز تجاری نیز ۶۷۰میلیون دلار دیگر به درآمدها افزودهاند. شرکتهایی مانند آدیداس، آرامکو و کوکاکولا در میان شرکای اصلی جهانی فیفا قرار دارند و دهها قرارداد منطقهای و محلی نیز به امضا رسیده است. در این راستا مدیر ارشد تجاری فیفا میگوید که میزان علاقه برندها از سراسر جهان بیسابقه بوده است؛ به گونهای که این موفقترین برنامه تجاری تاریخ فیفا محسوب میشود. به گفته کارشناسان، یکی از دلایل موفقیت تجاری فیفا، انعطافپذیری بیشتر در طراحی قراردادهاست. برخلاف گذشته که شرکتها تنها یک بسته ثابت از حقوق تبلیغاتی را خریداری میکردند، اکنون امکان افزودن خدمات جانبی مانند تجربههای ویژه جام جهانی، برنامههای اختصاصی برای مشتریان و قراردادهای چندمنطقهای نیز فراهم شده است.
منافع رئیس فیفا
در میان تمام ذینفعان جام جهانی، شاید هیچکس به اندازه اینفانتینو از موفقیت مالی مسابقات منتفع نشود. گزارش مالی سال ۲۰۲۵ فیفا نشان میدهد پاداش سالانه رئیس فیفا به دلیل موفقیت مالی جام جهانی باشگاهها از ۲میلیون دلار به ۳میلیون دلار افزایش یافته است. در نتیجه مجموع دریافتی سالانه او اکنون به حدود ۶میلیون دلار رسیده است. اگر روند درآمدزایی جام جهانی ۲۰۲۶ مطابق پیشبینیها ادامه یابد، بعید نیست که این رقم در سال آینده نیز بار دیگر افزایش پیدا کند. در واقع هرچه درآمدهای جام جهانی بیشتر میشود، این پرسش پررنگتر مطرح میشود که از این ثروت عظیم، چه سهمی نصیب فوتبال میشود و چه سهمی در اختیار ساختار اداری فیفا قرار میگیرد.
مقصد پولها
فیفا اعلام کرده است که دستکم 11.67میلیارد دلار از مجموع ۱۳میلیارد دلار درآمد خود را برای توسعه فوتبال در سراسر جهان سرمایهگذاری مجدد خواهد کرد. این رقم نسبت به دوره قبل ۲۰ درصد افزایش یافته است. با این حال نحوه توزیع این منابع همواره محل مناقشه بوده است. براساس دادهها، حدود 2.7میلیارد دلار از این مبلغ به صورت مستقیم میان ۲۱۱ فدراسیون عضو فیفا و شش کنفدراسیون قارهای توزیع میشود. منتقدان معتقدند این سازوکار یکی از موثرترین ابزارها برای حفظ جایگاه مدیران فعلی فیفا و تضمین تداوم حاکمیت آنهاست. همچنین بزرگترین بخش هزینههای فیفا به برگزاری مسابقات اختصاص دارد. بودجه تمامی تورنمنتهای این نهاد طی چهار سال گذشته به 7.6میلیارد دلار رسیده که در این میان، جام جهانی ۲۰۲۶ با هزینه 3.8میلیارد دلاری، گرانترین پروژه تاریخ فیفا محسوب میشود. این رقم شامل هزینههای اجرایی و جوایز نقدی تیمها است.
افزایش جوایز برای جلوگیری از نارضایتی
فیفا سال گذشته اعلام کرده بود مجموع جوایز نقدی مسابقات را نسبت به جام جهانی قطر ۵۰ درصد افزایش میدهد و آن را به ۷۲۷میلیون دلار میرساند. قرار بود هر یک از ۴۸ تیم حداقل 10.5میلیون دلار دریافت کنند و قهرمان نیز ۵۰میلیون دلار جایزه بگیرد. با این حال بسیاری از کشورها معتقد بودند که حضور در جام جهانی ۲۰۲۶ ممکن است از نظر مالی برای آنها زیانده باشد. این نارضایتی باعث شد که شورای فیفا مجموع پرداختیها را ۱۵ درصد دیگر افزایش دهد. بر این اساس صندوق جوایز به ۸۷۱میلیون دلار رسید و تمامی ۴۸ تیم حاضر در مسابقات حداقل 12.5میلیون دلار دریافت خواهند کرد.
نبرد بر سر مالیات
یکی از بزرگترین چالشهای مالی تیمهای حاضر در جام جهانی، موضوع مالیات در ایالات متحده است. دولت آمریکا قصد داشت درآمد فدراسیونهای ملی را مشمول مالیات فدرال ۲۱ درصدی کند. درآمد بازیکنان نیز میتوانست تا ۳۷ درصد مالیات به همراه داشته باشد. علاوه بر این، مالیاتهای ایالتی و شهری نیز وجود داشتند. در مقابل، کانادا و مکزیک معافیتهای مالیاتی ویژهای برای فدراسیونهای شرکتکننده در نظر گرفتهاند. فیفا در ماههای اخیر مذاکرات فشردهای را با مقامات آمریکایی انجام داد و ظاهرا موفق شده است معافیت مالیاتی فدرال را برای فدراسیونها به دست آورد، اما همچنان تفاوت قوانین مالیاتی میان ایالتهای مختلف آمریکا میتواند هزینههای متفاوتی را به تیمها تحمیل کند. در این میان برخی کارشناسان معتقدند که در نهایت برندگان اصلی جام جهانی از منظر مالی احتمالا فیفا و سازمان مالیاتی آمریکا خواهند بود.
بار هزینهبر دوش میزبانان
درحالیکه فیفا بخش عمده درآمدهای مستقیم مسابقات را به دست میآورد، شهرهای میزبان معمولا با آشکارترین هزینهها و اختلالات ناشی از برگزاری تورنمنت روبهرو میشوند. هزینههای توسعه زیرساختها، تامین امنیت، مدیریت حملونقل، کنترل جمعیت و نگهداری تاسیسات ورزشی عمدتا بر عهده دولتها و شهرداریها قرار میگیرد و در بسیاری از موارد، حتی سالها پس از پایان جام جهانی نیز بر بودجه عمومی فشار وارد میکند. در یک سال گذشته اختلافات قابلتوجهی میان فیفا و شهرهای میزبان آمریکایی شکل گرفته است. طبق قراردادهای میزبانی، تمامی درآمدهای حاصل از حق پخش، اسپانسرینگ، فروش بلیت و حتی خدمات جانبی ورزشگاهها مانند پارکینگ به فیفا تعلق میگیرد. در مقابل هزینههای امنیت، حملونقل و حفاظت عمومی بر عهده شهرهای میزبان است. در نتیجه افزایش هزینهها باعث شده بسیاری از شهرها برنامههای رسمی جشن هواداران فیفا را لغو یا کوچکتر کنند.
بیش برآوردی سود میزبانان
منافع اقتصادی جام جهانی برای شهرهای میزبان میان طیف گستردهای از کسبوکارها توزیع میشود. هتلها، رستورانها و فروشندگان محلی معمولا با افزایش مشتری و رشد فروش مواجه میشوند. دولتهای محلی نیز از محل افزایش درآمدهای مالیاتی منتفع میشوند. علاوه بر این، توسعه زیرساختها، رونق گردشگری و قرار گرفتن در کانون توجه رسانههای جهانی میتواند اعتبار بینالمللی و حتی حس غرور شهری را تقویت کند. با این حال بسیاری از اقتصاددانان معتقدند منافع اقتصادی جام جهانی برای شهرهای میزبان اغراقآمیز برآورد میشود و منافع اقتصادی واقعی شهرهای میزبان نسبت به هزینههای متحملشده چندان چشمگیر نیست. برخی پژوهشها نیز نشان میدهند که تاثیر اقتصادی واقعی جام جهانی بین 5.5 تا 9.3میلیارد دلار کمتر از پیشبینیهای انجامشده پیش از مسابقات است.
درس برزیل برای میزبانان
جام جهانی ۲۰۱۴ برزیل نمونهای از رویدادی است که از نظر نمایشی موفق بود، اما از منظر سرمایهگذاری عمومی با پرسشهای جدی مواجه شد. پروژههای عظیم عمرانی مرتبط با مسابقات از همان ابتدا جنجالبرانگیز بودند. بسیاری از ساکنان مناطق شهری برای اجرای طرحهای توسعهای مجبور به ترک محل زندگی خود شدند اما مساله مهمتر تصمیم برزیل برای میزبانی دو رویداد بزرگ جهانی یعنی جام جهانی ۲۰۱۴ و المپیک تابستانی 2016 تنها با فاصله دو سال بود؛ آن هم در شرایطی که اقتصاد کشور وارد رکود شده و بحران سیاسی در حال تشدید بود. هدف دولت برزیل تا حد زیادی نمایش جایگاه این کشور به عنوان یک قدرت جهانی نوظهور بود؛ اما بسیاری از شهروندان برزیلی این پروژهها را نمونهای از اولویتبندی اشتباه منابع عمومی میدانستند. برزیل حدود 11.5میلیارد دلار برای جام جهانی هزینه کرد.
براساس برآوردها حدود ۸۵ درصد این هزینهها از منابع عمومی تامین شد. پیش از آغاز مسابقات نیز نارضایتی عمومی به شدت افزایش یافت. نظرسنجیهای سال ۲۰۱۴ نشان میداد حدود ۶۱ درصد مردم برزیل معتقد بودند میزبانی جام جهانی استفاده مناسبی از بودجه عمومی نیست. در این میان اکثر کارشناسان معتقد بودند که بسیاری از ورزشگاههای ساختهشده یا بازسازیشده، پروژههای پرهزینهای بودند که بازده اقتصادی آنها بسیار کمتر از هزینههای ساختشان بود. هر چند برخی از این ورزشگاهها پس از مسابقات مورد استفاده قرار گرفتند، اما سودآوری پایین، اتهامات فساد و اعتراضات مربوط به جابهجایی اجباری ساکنان، ارزش واقعی آنها را زیر سوال برد.
