رهایی از نسبیت و مطلق‌انگاری
وحید حلاج
نسبی‌انگاری و مطلق‌انگاری دو دیدگاه متضاد و پرطرفدار در معرفت‌شناسی معاصر هستند. هم نسبی‌انگاری و هم مطلق‌انگاری نه آن‌چنان خالی از نقاط ضعف‌اند که خواهان نداشته باشند و نه آن‌چنان بی‌نقصند که مخالفی در مقابل خود نبینند. مثلا از مهم‌ترین ایراداتی که به نسبی‌انگاری می‌گیرند این است که خود-ابطالگر است. یعنی اگر نسبی‌انگار بگوید همه‌چیز نسبی است، می‌توان از او پرسید که آیا این حکم خود نسبی است یا مطلق؟ اگر بگوید مطلق است که حرف اولیه خود را نقض کرده است و اگر بگوید نسبی است که حرفش وابسته به چارچوب و نسبت مشخصی است و نمی‌تواند شامل تمام احکام و گزاره‌ها بشود. از طرف دیگر به مطلق‌انگار هم معمولا این ایراد وارد است که اگر حقیقت مطلق است و نسبی نیست آن حقیقت/ حقایق مطلق کدام است و اگر همه انسان‌ها می‌توانند به آن دسترسی داشته باشند پس این همه اختلاف برای چیست؟ البته نسبی‌انگاری و مطلق‌انگاری فقط در معرفت‌شناسی و در رابطه با حقیقت مطرح نمی‌شود، بلکه در ساحات اخلاق و زیبایی‌شناسی هم می‌توان این اختلاف را دید.
مایکل کراوس، استاد فلسفه در برن‌ماور کالج ایالت پنسیلوانیا آمریکا، در این کتاب سعی کرده تا قوت و ضعف دو دیدگاه نسبی‌انگاری و مطلق‌انگاری را نشان دهد و راه سومی ورای این دو راه پیشنهاد کند. کتاب «نسبی‌انگاری، مطلق‌انگاری و ورای آنها؛ چهار روز در هند» همان‌طور که از نامش پیداست گفت‌وگویی است در چهار روز میان چهار دوست و هم دانشکده‌ای سابق به نام‌های آدام که مطلق‌انگارست، رونی که نسبی‌انگارست، باربارا که گاهی نسبی‌انگارست و گاهی مطلق‌انگار و نینا که در هند زندگی می‌کند و با هندوئیسم و بودیسم آشناست و نه نسبی‌انگارست و نه مطلق‌انگار. گشودن گره کار، در روز چهارم و توسط نینا صورت می‌گیرد. نینا راه‌حلی مبتنی بر فلسفه هندوئیسم پیشنهاد می‌کند که تمام جهان یک ذات دارد و آن آتمن است و تمام کثراتی که در جهان دیده می‌شود وهمی است و انسان برای رهایی از رنج باید به آتمن بپیوندد. در واقع پیشنهاد مایکل کراوس که از زبان نینا بیان می‌شود فرارفتن از دوگانگی سوژه-ابژه و یکی شدن با ذات جهان هستی است. این پیشنهاد همان‌طور که در کتاب هم به آن اشاره می‌شود حل کردن تضاد میان نسبی‌انگاری و مطلق‌انگاری نیست بلکه منحل کردن مساله است. شاید نویسنده می‌خواهد بگوید که تضاد میان این دو دیدگاه حل‌شدنی نیست و برای رهایی از آن تضاد باید این مساله را منحل کرد و به ورای نسبی‌انگاری و مطلق‌انگاری اندیشید.
