مقایسه تجربه بازگشایی بورس ایران و روسیه پس از جنگ
از مسکو تا تهران
بازگشایی مرحلهای بورس مسکو پس از جنگ
حمله روسیه به اوکراین در ۲۴ فوریه ۲۰۲۲ شوک بیسابقهای به بازار سرمایه این کشور وارد کرد و در همان روزهای نخست بحران، شاخص MOEX حدود ۳۳ تا ۴۵ درصد سقوط کرد و شدت ریزش به حدی بود که مقامات روسیه معاملات سهام را از ۲۸ فوریه متوقف کردند و بورس مسکو نزدیک به یک ماه تعطیل ماند، سپس در ۲۴ مارس ۲۰۲۲ با بازگشایی محدود بورس برخلاف انتظار بسیاری از تحلیلگران بازار سقوط نکرد، شاخص MOEX در ساعات ابتدایی تا حدود ۱۰ درصد رشد کرد و در پایان روز با افزایش۴.۴ درصدی بسته شد با این حال بسیاری از کارشناسان معتقد بودند این رشد بازتاب واقعی شرایط اقتصادی نبود زیرا بخش مهمی از فشار فروش عملا از بازار حذف شده بود.
دولت و بانک مرکزی روسیه برای جلوگیری از ریزش سنگین مجموعهای از محدودیتها و اقدامات حمایتی را به اجرا گذاشتند که مهمترین اقدام، ممنوعیت فروش سهام توسط سرمایهگذاران خارجی است زیرا این گروه بخش قابلتوجهی از سهام شرکتهای روسی را در اختیار داشتند و در صورت آزادی فروش میتوانستند موجی از عرضه ایجاد کنند. همچنین همزمان فروش استقراضی نیز ممنوع شد تا معاملهگران نتوانند روی کاهش قیمت سهام شرطبندی کنند، علاوه بر این در بورس مسکو تنها ۳۳ نماد در بازار از ۵۰ شرکت موجود در شاخص اصلی MOEX بازگشایی شدند یعنی حدود ۶۶ درصد نمادهای شاخص اصلی باز بودند و حدود ۳۴ درصد همچنان بسته ماندند. در واقع فقط حدود ۲۵ تا ۳۰ درصد از کل ارزش بازار سهام روسیه وارد معاملات شد و ساعات معاملات نیز از یک روز عادی بسیار کوتاهتر بود و بازار در روز نخست حدود چهار ساعت فعالیت داشت و بانک مرکزی به صورت روزانه درباره نحوه معاملات تصمیمگیری میکرد. در کنار محدودیتهای معاملاتی، دولت روسیه از صندوق ثروت ملی و نهادهای دولتی برای حمایت از قیمت سهام استفاده کرد و همچنین بانک مرکزی نرخ بهره را از ۹.۵ درصد به ۲۰ درصد افزایش داد، شرکتهای بزرگ را نیز موظف کرد بخش عمده درآمدهای ارزی خود را به روبل تبدیل کنند و محدودیتهای سختی بر خروج سرمایه اعمال شد، مجموعه این اقدامات باعث شد از شکلگیری یک فروش هیجانی گسترده جلوگیری شود.
ردپای تجربه بورس مسکو در بازگشایی بورس تهران
بازار سرمایه ایران در روز ۲۹ اردیبهشت ۱۴۰۵ پس از حدود ۸۰ روز توقف ناشی از شرایط جنگی و الزامات امنیتی فعالیت خود را از سر گرفت. این بازگشایی درحالی انجام شد که سازمان بورسو اوراق بهادار تصمیم گرفت بخشی از نمادهای بزرگ و آسیبدیده را همچنان متوقف نگه دارد تا از شکلگیری شوک ناگهانی در بازار جلوگیری شود، بر اساس اعلام رسمی سازمان بورس ۴۲ نماد بزرگ بازار که حدود ۳۵ درصد ارزش کل بازار سرمایه را در اختیار داشتند در روز نخست بازگشایی بسته باقی ماندند و حدود ۶۵ درصد ارزش بازار امکان معامله پیدا کرد.در حوزه محدودیتهای معاملاتی نیز سازمان بورس سیاستهای احتیاطی را به اجرا گذاشت که مهمترین اقدام کاهش دامنه نوسان اکثر نمادها به مثبت و منفی ۳ درصد بود، این تصمیم با هدف جلوگیری از نوسانات شدید قیمت و کنترل رفتارهای هیجانی اتخاذ شد. همچنین ۲۱۱ نماد دارای افشای اطلاعات با اهمیت گروه «الف» بدون محدودیت دامنه نوسان بازگشایی شدند تا فرآیند کشف قیمت در این نمادها به شکل طبیعیتری انجام گیرد.
در کنار محدودیتهای معاملاتی، سیاست حمایت از بازار نیز در دستور کار قرار گرفت. یکی از تاثیرگذارترین اقدامات طرحهای حمایتی سازمان بورس و اوراق بهادار بود که میتوان به طرحهای «نقدینه» و طرح «بیمه هموطن» اشاره کرد، بر اساس طرح نقدینه، سهامداران میتوانستند بدون فروش داراییهای بورسی خود و تنها با توثیق الکترونیکی سهام تا سقف ۲۰۰میلیون تومان تسهیلات بانکی دریافت کنند، نرخ سود این تسهیلات ۲۳ درصد و دوره بازپرداخت آن ۲۴ ماه تعیین شد و فرآیند دریافت نیز به صورت کاملا الکترونیکی انجام شد. منطق اقتصادی این تصمیم آن بود که در شرایط بازگشایی بازار بخشی از سرمایهگذاران برای تامین نقدینگی مورد نیاز خود ناچار به فروش سهام نشوند، در واقع سیاستگذار تلاش کرد به جای خروج نقدینگی از بازار سرمایه امکان تامین مالی از طریق وثیقهگذاری داراییهای بورسی را فراهم کند. به این ترتیب سهامدار میتوانست ضمن حفظ مالکیت سهام به منابع نقدی کوتاهمدت نیز دسترسی داشته باشد.
طرح بیمه هموطن نیز در قالب انتشار اوراق اختیار فروش بود که این اوراق بر اساس مصوبه شورای عالی بورس و مصوبه هیات امنای صندوق تثبیت بازار سرمایه با هدف حمایت از سهامداران حقیقی طراحی و همزمان با بازگشایی بازار عرضه شد. اوراق هموطن در واقع نوعی بیمه سبد سهام محسوب میشود و فلسفه طراحی این ابزار آن بود که سهامداران خرد در شرایط نا اطمینانی ناشی از جنگ و بازگشایی بازار اطمینان داشته باشند که در صورت افت شدید ارزش داراییهایشان، بخشی از ریسک آنها توسط صندوق تثبیت بازار سرمایه پوشش داده خواهد شد. در واقع اگر بورس مسکو پس از جنگ با رویکرد «کنترل بازار» بازگشایی شد، بورس تهران با رویکرد «حمایت از بازار» بازگشایی شد؛ تفاوتی که نه تنها در میزان ارزش بازار بازگشاییشده، بلکه در نوع ابزارهای بهکار گرفتهشده برای مدیریت بحران نیز بهوضوح قابل مشاهده است.
