کاهش نرخ برگشت چک
دنیای اقتصاد - سلیل صبیحان : طبق اعلام بانکمرکزی، نسبت تعداد چکهای برگشتی به مبادلهشده در ماه پایانی سال قبل و اولین ماه سال‌جاری، به کمتر از ۱۰درصد کاهش یافته است. نسبت تعداد چکهای برگشتی به مبادله‌‌‌ای در ماه‌های اسفند و فروردین، به ترتیب ۹.۴ و ۹.۱درصد ثبت شده است. این رقم اگرچه به سطحی پایینتر از ارقام ماه‌های دی (۱۰.۲درصد) و بهمن (۱۰.۳درصد) رسیده، هنوز از فروردین‌ماه سال قبل (۸.۳درصد) بالاتر است. براساس آمار بانکمرکزی، در فروردین سال ۱۴۰۴ استفاده از چک افزایش محسوسی داشته است. در این ماه در کل کشور بیش از ۸میلیون چک صادر شده است که نسبت به فروردین سال قبل (۶.۳میلیون)، نشان از افزایش ۲۷درصدی این متغیر دارد.
بانک مرکزی آمار و اطلاعات چکهای مبادله‌‌‌ای مربوط به دو ماه اسفند و فروردین را همزمان منتشر کرد. بر این اساس در نخستین ماه سال ۱۴۰۴، در کل کشور بیش از ۸میلیون فقره چک با ارزشی معادل ۶۳۳هزار میلیارد تومان (همت) مبادله شده است. با وجود اینکه انتظار می‌رود به دلیل وجود تورم، مبلغ چکها طی سال‌ها افزایش داشته باشد، ولی این انتظار در مورد تعداد چکها وجود ندارد. بررسی‌‌‌ها نشان می‌دهد تعداد چکهای کشور در فروردین‌ماه سال‌جاری نسبت به ماه مشابه سال ۱۴۰۳ رشد ۲۷درصدی داشته است. در فروردین سال ۱۴۰۳، ۶.۳میلیون فقره چک و در فروردین‌ماه سال ۱۴۰۲، ۶.۴میلیون فقره چک مبادله شده بود. به نظر می‌رسد اقبال عمومی نسبت به استفاده از این ابزار انتقال وجه بیشتر شده است. به گفته کارشناسان، دلیل افزایش استفاده از چک در مبادلات را می‌توان در تغییر قوانین (تصویب و اجرای قانون جدید چک در ۱۴۰۱) و افزایش استفاده از خریدهای اقساطی در میان مردم در این مدت دانست. براساس گفته‌های مقامات بانکمرکزی، این بانک قصد دارد با گسترش خدمات خود در خصوص چک، شفافیت را در استفاده از این ابزار افزایش دهد. بانکمرکزی قصد دارد به‌زودی احتمال برگشت چک (یا همان نرخ نکول) را به صورت گزارشی از وضعیت اعتباری فرد صادر‌کننده چک به ذی‌نفع چک اعلام کند.
افزایش اقبال به استفاده از چک
معمولا تعداد و مبلغ چکهای مبادلهشده در نخستین ماه سال نسبت به آخرین ماه سال قبل کاهش دارد. در فروردین‌ماه سال‌جاری نیز در حالی که تعداد چکهای مبادلهشده ۲۴.۵درصد کاهش یافته، ولی مبلغ این چکها کاهش بیشتری را ثبت کرده است. براساس آمار بانکمرکزی، مبلغ کل چکهای فروردین‌ماه نسبت به ماه قبل از آن ۴۲.۸درصد کمتر بوده است.
از کل ۸میلیون فقره چک مبادلهشده در ماه فروردین، بیش از ۷میلیون و ۳۰۰هزار فقره به ارزش ۵۴۵هزار میلیارد تومان وصول شده است. به عبارت دیگر در این ماه از کل تعداد و مبلغ چکهای مبادلهشده، به ترتیب ۹۰.۹درصد و ۸۶.۲درصد وصول شده است. درصد وصولی‌‌‌ها در فروردین‌ماه نسبت به اسفند افزایش اندکی داشته است. تعداد و مبلغ چکهای وصول‌شده در اسفند سال گذشته به ترتیب ۹۰.۶درصد و ۸۴.۶درصد بوده است. از طرفی تعداد و مبلغ چکهای وصول‌شده در فروردین‌ماه ۱۴۰۳ به ترتیب برابر ۹۱.۷درصد و ۸۸.۴درصد ثبت شده است. به عبارت دیگر با وجود افزایش نسبت چکهای وصول‌شده به کل چکها در سال‌جاری، این رقم هنوز به میزان مدت مشابه سال قبل نرسیده است. به نظر می‌رسد دلیل این امر استفاده بیشتر از ابزار چک باشد.
هر ۱۱چک مبادلهشده، یک برگشتی
در مقابل چکهای وصول‌شده، چکهای وصول‌نشده (چکهای برگشتی) قرار دارد. تعداد چکهای برگشتی در اقتصاد کشورها می‌‌‌تواند نشان‌‌‌دهنده وضعیت دشوار اقتصادی یا مشکل در نظام اقتصادی باشد. به‌عنوان مثال، وقتی چکهای زیادی برگشت می‌‌‌خورند، نشان‌‌‌دهنده کاهش اعتماد بین فعالان اقتصادی است. افراد و شرکت‌ها ممکن است نسبت به قبول چک بی‌‌‌اعتماد شوند که این خود باعث دشواری معاملات می‌شود. از طرفی ممکن است سیاست‌‌‌های اعطای اعتبار، اعطای دسته‌‌‌چک یا بررسی صلاحیت اعتباری افراد ناکارآمد باشد، به‌‌‌طوری که افرادی بدون اعتبار مالی کافی به‌راحتی دسته‌‌‌چک دریافت کنند. همچنین باید توجه کرد که در دوره‌‌‌های رکود اقتصادی یا تورم‌های بالا نیز اغلب افزایش چکهای برگشتی رخ می‌دهد.
در فروردین‌ماه ۱۴۰۴ در کل کشور حدود ۷۳۶هزار فقره چک به ارزش حدود ۸۸هزار میلیارد تومان وصول نشده است. وضعیت چکهای برگشتی در این ماه نسبت به ماه اسفند از نظر تعداد و مبلغ به ترتیب ۲۶درصد و ۴۹درصد کاهش یافته است. در فروردین‌ماه از کل تعداد چکهای مبادلهشده، ۹.۱درصد و از کل مبلغ چکها ۱۳.۸درصد برگشت خورده است. بررسی وضعیت چکهای برگشت‌خورده در اسفندماه ۱۴۰۳ نشان می‌دهد که در این ماه به ترتیب ۹.۴درصد و ۱۵.۴درصد چکها برگشت خورده اند.
وضعیت استان‌‌‌ها در وصول چک
استان تهران از نظر تعداد، بیش از ۲۹درصد چکهای کل کشور و از نظر ارزش ۴۴.۸درصد را به خود اختصاص می‌دهد. با وجود این، در فروردین‌ماه ۹۱درصد از چکهای مبادلهشده در استان تهران وصول شده است. تعداد و ارزش تعداد چکهای وصول‌شده در این استان نشان می‌دهد که بیش از ۲.۱میلیون فقره چک به ارزش ۲۴۴همت در فروردین‌ماه توسط تهرانی‌‌‌ها وصول شده است. در بین سایر استانهای کشور، بیشترین نسبت تعداد چکهای وصولی به ترتیب به استانهای گیلان (۹۳.۶درصد)، گلستان و مازندران و خوزستان (۹۲درصد) اختصاص داشته است. از طرفی در این ماه در بین استانهای کشور، بیشترین نسبت ارزش چکهای وصولی به کل چکهای مبادلهشده در استان، به ترتیب در استانهای گیلان (۸۹.۶درصد)، البرز (۸۹درصد) و کرمانشاه (۸۸درصد) ثبت شده است.
در فروردین‌ماه استانهای کهگیلویه و بویراحمد (۱۳درصد)، کردستان (۱۲.۳درصد) و خراسان شمالی (۱۲درصد) سه استان دارای بیشترین نسبت تعداد چکهای برگشتی هستند. از نظر بیشترین نسبت ارزش چکهای برگشتی به کل چکهای مبادلهشده در استان، به ترتیب استانهای هرمزگان (۲۱.۴درصد)، کردستان (۱۹درصد) و کرمان (۱۸.۴درصد) قرار گرفته‌‌‌اند.
