عقب‌‌نشینی بورسی‌‌ها در خرید اوراق

روند حراج در سال۱۴۰۱

از ابتدای سال۱۴۰۱ تاکنون ۱۵مرحله حراج اوراق انجام شده است. در این ۱۵مرحله ۳۶هزار و ۱۷۷ میلیارد تومان اوراق فروخته شده است. از این میزان، ۱۲هزار و ۸۰۰میلیارد تومان توسط بانک‌‌ها و ۲۱هزار و۱۷۷میلیارد تومان توسط سایر خریداران حقیقی و حقوقی در بازار سرمایه خریداری شده است. ۲هزار و ۲۰۰میلیارد تومان نیز به صورت پذیره‌‌نویسی خریداری شده است. پس از برگزاری اولین حراج سال۱۴۰۱ در سوم خردادماه و فروش اوراقی مجموعا با ارزش ۳هزار و ۲۷۰میلیارد تومان، فروش اوراق روندی نزولی به خود گرفت؛ به‌طوری‌که در حراج ۳۱خردادماه که آخرین حراج برگزارشده در فصل بهار بود، میزان فروش اوراق به عدد یک‌هزار و ۹۶۰میلیارد تومان رسید که پایین‌‌ترین رقم فروش اوراق در سال جاری تا آن زمان بود.

پس از آن اما در اولین حراج تابستان که در تاریخ هفتم تیرماه برگزار شد، فروش اوراق دوباره افزایش یافت و به رقم ۲هزار و ۸۷۰میلیارد تومان رسید. در حراج پانزدهم تیر، فروش اوراق روند صعودی حراج پیشین را ادامه داد و رقم ۳هزار و ۲۵۰میلیارد تومان را ثبت کرد. در حراج‌‌های هشتم، نهم و دهم بانک‌‌ها و موسسات اعتباری غیربانکی برای خرید اوراق هیچ سفارشی در سامانه بازار بین بانکی ثبت نکردند و عملا اوراق تنها توسط خریداران حقیقی و حقوقی بازار سرمایه خریداری شد. در حراج هشتم برای بار اول در سال جاری، بخشی از اوراق مالی دولت به‌صورت پذیره‌نویسی به فروش رسید. پذیره‌نویسی به معنای فرآیند خرید اوراق بهادار از ناشر یا نماینده قانونی او و پرداخت یا تعهد پرداخت وجه کامل آن طبق قرارداد است. درواقع مفهوم پذیره‌نویسی عمدتا بسیار نزدیک و مشابه فرآیند عرضه اولیه در بازار سرمایه است. اوراقی که در حراج هشتم به‌صورت پذیره نویسی فروخته‌‌شد از نوع «اراد ۱۰۸» با سررسید ۵۸ماهه بوده است. متقاضیان این اوراق درمجموع ۲هزار و ۲۰۰میلیارد تومان اوراق را به‌صورت پذیره‌نویسی خریداری کردند.

بررسی آمارهای حراج های پیشین نشان می‌‌دهددر حراج نهم که در تاریخ ۲۸تیرماه برگزار شد، فروش اوراق کمتر از یک‌‌هزار میلیارد تومان بوده و مجموعا ۸۳۰میلیارد تومان اوراق فروخته شده است. در دهمین مرحله حراج نیز فروش اوراق زیر یک‌‌هزار میلیارد تومان بوده و در مجموع ۴۶۰میلیارد تومان اوراق فروخته شده است. بر اساس آمارهای رسمی، در حراج یازدهم که در ۱۱مردادماه برگزار شد، میزان فروش اوراق دوباره به بالای ۳هزار میلیارد تومان رسید؛ چراکه بانک‌‌ها پس از غیبت ۳هفته‌‌ای دوباره اقدام به خرید اوراق مالی دولت کردند. در این حراج مجموعا به میزان ۳هزار و ۲۰۰میلیارد تومان اوراق فروخته شد. پس از حضور پررنگ بانک‌‌ها در این حراج، در حراج ۱۹مردادماه، علاوه‌‌ بر غیبت مجدد بانک‌‌ها، بورسی‌‌ها نیز استقبال چندانی از این حراج به عمل نیاوردند؛ به‌طوری‌که مجموع اوراق فروخته‌شده در این حراج با ثبت کمترین رکورد در سال۱۴۰۱، به ۱۶۷میلیارد تومان رسید.

حراج سیزدهم اما دوباره مورد استقبال بانکی‌‌ها قرار گرفت و فروش اوراق در مجموع به بالای ۳هزار و ۶۰۰میلیارد تومان رسید. در حراج چهاردهم هم ۳هزار و ۶۶۰میلیارد تومان اوراق فروخته شد. نکته قابل توجه درباره این حراج این است که سهم بانک‌‌ها در این حراج به نسبت حراج قبلی کاهشی بوده و بانک‌‌ها ۵۱۰میلیارد تومان اوراق خریداری کردند. درمقابل سهم بورسی‌‌ها درمقایسه با حراج قبل افزایشی بود و عمده اوراق در این حراج توسط بورسی‌‌ها خریداری شد. خریداران حقیقی و حقوقی در بازار سرمایه در این حراج ۳هزار و ۱۵۰میلیارد تومان اوراق خریدند. در آخرین حراج اوراق بدهی دولت که در ۸شهریور ماه برگزار شد، میزان کلی فروش اوراق نسبت به حراج قبلی دوباره کاهش یافت. در ۳حراج پیشین فروش اوراق روندی صعودی داشت؛ اما با کاهش سهم بورسی‎‌‌‌‌ها در خرید اوراق و درمقابل افزایش اندک خرید اوراق توسط بانک‌‌ها، بازار فروش اوراق بدهی دولت دوباره وارد فاز نزولی شد.

جزئیات حراج پانزدهم

براساس گزارش بانک مرکزی، در پانزدهمین مرحله از حراج اوراق مالی دولت که در ۸شهریور برگزار شد، مجموعا ۲هزار و ۳۰۰میلیارد تومان اوراق فروخته شد. اوراق «اراد۱۰۷» با نرخ بازدهی ۲۲درصد، اوراق «اراد۱۰۹» با نرخ بازدهی ۵۸/ ۲۱درصد، اوراق «اراد۱۱۱» با نرخ بازدهی ۵۹/ ۲۱درصد و اوراق «اراد۱۱۲» با نرخ بازدهی۲۹/ ۲۲درصد به فروش رسید. بانک‌‌ها در این حراج ۸۷۰میلیارد تومان اوراق خریدند که نسبت به حراج قبل، ۳۶۰میلیارد تومان افزایش داشته است. ازطرفی خرید اوراق توسط بورسی‌‌ها به حدود نصف حراج قبل کاهش یافت و به میزان یک‌‌هزار و ۴۳۰میلیارد تومان رسید. بانک مرکزی در ادامه این گزارش تاریخ و جزئیات برگزاری مرحله شانزدهم حراج اوراق مالی دولتی را اعلام کرد. بر این اساس حراج آینده در تاریخ ۱۵شهریور۱۴۰۱ برگزار خواهد شد.

اوراق عرضه‌شده در این حراج اوراق «اراد۱۰۷» با مبلغ عرضه یک‌‌هزار و ۸۹۰میلیارد تومان، «اراد۱۱۱» با مبلغ عرضه ۲هزار میلیارد تومان و «اراد۱۱۲» با مبلغ عرضه ۴هزار میلیارد تومان خواهد بود. این اوراق از نوع اوراق مرابحه عام، کوپن‌‌دار و با تواتر سود شش‌ماهه و پرداخت کوپن دوبار در سال هستند. بانک مرکزی بر اساس بند «ن» تبصره (۵) قانون بودجه سال۱۴۰۱ صرفا مجاز به خرید و فروش اوراق مالی اسلامی دولت در بازار ثانویه اوراق است. کارگزاری این بانک ضمن تامین‌‌ زیرساخت معاملات و برگزاری حراج، تعهدی نسبت به حجم و قیمت اوراق مالی اسلامی دولتی فروش‌‌رفته ندارد و این اوراق را در بازار اولیه برای تامین مالی دولت خریداری نمی‌‌کند.

آنالیز بازار اوراق

عملکرد کلی بانکی‌‌ها در حراج‌‌های برگزارشده در سال۱۴۰۱ ضعیف و پرنوسان‌‌ بوده است. از این‌‌رو بار خرید اوراق مالی دولت بیشتر روی دوش بورسی‌‌ها بوده است. این عملکرد ضعیف بانک‌‌ها در حراج اوراق می‌‌تواند چند دلیل داشته‌‌باشد. مهم‌ترین علت این است که در شرایط فعلی، بانک‌‌ها به‌‌شدت با کمبود نقدینگی مواجهند و درواقع با این حجم از اضافه‌برداشت، عملا منابع لازم برای خرید اوراق و سرمایه‌‌گذاری در این بازار را ندارند. بنابراین بانک‌‌ها در شرایط فعلی اقتصادی ترجیح می‌‌دهند که منابع موجود خود را حفظ کنند؛ به عبارت دیگر خریدن اوراقی با این نرخ بازدهی برای بانک‌‌ها صرفه اقتصادی ندارد و اولویت بانک‌‌ها، حفظ منابع فعلی با توجه به پیش‌بینی ناپذیر بودن شرایط اقتصادی کشور است. البته این رفتار بانک‌‌ها که به‌‌صورت جسته و گریخته در حراج ‌‌ها شرکت می‌‌کنند و پس از چند غیبت به یکباره اقدام به خرید اوراق می‌‌کنند، علاوه بر موضوع کمبود منابع، می‌‌تواند نشانه نوعی سیاست دستوری از نهادهای سیاستگذاری پولی بالادستی باشد. یعنی بانک‌‌ها هر از گاهی اجبارا اقدام به خرید اوراق می‌‌کنند و عملا سرمایه‌‌گذاری بانک‌‌ها در چنین بازاری منفعتی به دنبال ندارد؛ اما دولت می‌‌تواند بخشی از کسری بودجه‌‌اش را هرچند کم تامین کند.